10 Φεβ 2010

Η διαφορά μεταξύ πολίτη και τραμπούκου

Με αφορμή τους τελευταίους τραμπουκισμούς (βλ. προηγούμενο ποστ)...


Η έννοια του πολίτη έχει δύο πολύ σημαντικές, αλληλοσυμπληρούμενες διαστάσεις: τη διάσταση της ένταξης και τη διάσταση της ισότητας. Ο πολίτης, όπως για πρώτη φορά ορίζεται από τη Γαλλική Επανάσταση, είναι μέλος ενός συνόλου, ενός έθνους με την πρώτη σύγχρονη, πολιτική του έννοια, αυτή της πολιτικής κοινότητας. Οι πολίτες δεν μπορούν να υπάρξουν παρά μόνο ως ισότιμα μέλη αυτής της κοινότητας. Γι’αυτό η έννοια του πολίτη φέρει μέσα της το σπέρμα της πλήρους εξίσωσης, όχι μόνο πολιτικής αλλά και κοινωνικής και οικονομικής, όλων των πολιτών. Το σπέρμα αυτό η ιδεολογία του φιλελευθερισμού, που είναι αυτή που γέννησε την έννοια του πολίτη, δεν μπόρεσε πάντα να το γονιμοποιήσει, γιατί δεν μπορούσε να φτάσει την ισότητα που προϋποθέτει η έννοια του πολίτη στα λογικά της όρια, αφού κατά τα άλλα, και κυρίως ως κινητήριο δύναμη της οικονομίας, στηρίζεται στην ανισότητα. Εδώ λοιπόν χρειάστηκαν οι πιέσεις της Αριστεράς ώστε η πολιτική κοινότητα, το ρεπουμπλικανικό έθνος των Γάλλων, να πάρει αυτά τα μέτρα που θα έτειναν - αν και δεν την πέτυχαν ποτέ πλήρως - προς την πλήρη ισότητα όλων των πολιτών ∙ και τα μέτρα αυτά είναι, κυρίως, το κοινωνικό κράτος. Απ’αυτή την άποψη, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο στόχος της αριστερής ιδεολογίας είναι η αποθέωση της αστικής ιδεολογίας που θέλει όλους τους ανθρώπους ισότιμους πολίτες. Για την Αριστερά, η σκέψη (και η πράξη) αυτή πρέπει να φτάσει στα λογικά της όρια, πρέπει όλοι να γίνουν πραγματικά και ουσιαστικά ισότιμοι, απ’όλες τις απόψεις.


Η έννοια του πολίτη είναι λοιπόν έννοια ανατρεπτική. Ένας πολίτης έχει λόγο και δικαιώματα, και μπορεί να διεκδικήσει διεύρυνση και εμβάθυνση αυτών των δικαιωμάτων. Δεν είναι καθόλου περίεργο επομένως που όλων των ειδών οι αυταρχικές εξουσίες εναντιώθηκαν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στην έννοια του πολίτη. Οι Γάλλοι μοναρχικοί προσπάθησαν να εμποδίσουν τη δημιουργία ενός πολιτικού έθνους από τους επαναστάτες. Οι Αυτοκρατορίες, τον 19ο αιώνα και ως τις αρχές του 20ου, προσπάθησαν να αντισταθούν και στην έννοια του έθνους και σ’αυτή του πολίτη ∙ τελευταία προσπάθειά τους να αποτρέψουν την ανάδυση της έννοιας του πολίτη υπήρξε η προσπάθεια, πολύ χαρακτηριστική στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, να υποκαταστήσουν το πολιτικό έθνος και τον πολίτη με ένα «αυτοκρατορικό έθνος» κι έναν «αυτοκρατορικό πατριωτισμό» με έντονα αυταρχικά χαρακτηριστικά. Οι αποικιακές δυνάμεις, αν και θεώρησαν τις αποικίες αναπόσπαστο τμήμα του κυριαρχικού τους χώρου, δεν αναγνώριζαν τους λαούς των αποικιών ως πολίτες, ή τους πολιτογραφούσαν εντελώς αποσπασματικά και επιλεκτικά (όπως έκανε π.χ. η Γαλλία στην Αλγερία): πολίτες μπορούσαν να είναι όσοι πληρούσαν κάποια συγκεκριμένα κριτήρια (πολύ συχνά πολιτισμικά) που έθετε το κράτος-μητρόπολη. Σ’όλα τα παραπάνω παραδείγματα, το κράτος προσπάθησε να περιορίσει την ανατρεπτική δυναμική της έννοιας του πολίτη αναγνωρίζοντας ως πολίτες μόνο αυτούς που έκρινε το ίδιο «κατάλληλους» ή και διαμορφώνοντας το ίδιο τους πολίτες του ως «κατάλληλους», «βολικούς πολίτες», κατά την έκφραση της Φυσούν Ουστέλ.

Αυτό το τελευταίο, η διαμόρφωση «βολικών πολιτών» είναι και η πιο συνηθισμένη πρακτική στα σύγχρονα έθνη-κράτη. Οι πιο κοινές μέθοδοι που χρησιμοποιούνται γι’αυτό τον σκοπό είναι η εκπαίδευση των πολιτών, μέσω της υποχρεωτικής παιδείας αλλά και άλλων θεσμών, όπως π.χ. της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας. Σε «δύσκολες» περιόδους όμως χρησιμοποιούνται και άλλες μέθοδοι, πιο παρεμβατικές, όπως για παράδειγμα νόμοι που προβλέπουν την αφαίρεση της ιθαγένειας για «εθνικούς λόγους», από πολίτες τους οποίους η εκάστοτε εξουσία θεωρεί «εθνικούς προδότες». Πρόκειται για ένα μέτρο που σε ορισμένες περιόδους του 20ου αιώνα εφαρμόστηκε στην Ελλάδα, καθώς και σε άλλες χώρες, όπως η Τουρκία (με πιο διάσημο παράδειγμα την αφαίρεση της ιθαγένειας από τον μεγάλο κομμουνιστή ποιητή Ναζίμ Χικμέτ).

Ένας άλλος «ακραίος» τρόπος ελέγχου των πολιτών που εφαρμόστηκε και στην Ελλάδα και στην Τουρκία σε πρόσφατες, παρόμοιες φάσεις της ιστορίας τους είναι η δημιουργία ενός παρακράτους. Το παρακράτος υπονομεύει την ίδια την έννοια του πολίτη. Ο πολίτης μπορεί - και πρέπει - να στέκεται απέναντι στην εκάστοτε εξουσία, να την κρίνει και να την ελέγχει. Επίσης, δεν χρειάζεται τους διαύλους του κράτους για να συναντηθεί με τους υπόλοιπους πολίτες. Δημιουργεί ο ίδιος τις απαραίτητες δομές, τα δίκτυα μέσα από τα οποία εκφράζει την αλληλεγγύη του και οργανώνεται σε συλλογικότητες. Το παρακράτος, από την άλλη, είναι το μακρύ αόρατο χέρι του κράτους ανάμεσα στους πολίτες. Υποβάλλει και επιβάλλει την παρουσία του με το να υποκαθιστά την αυτόνομη, ελεύθερη και αλληλέγγυα οργάνωση των πολιτών με μια οργάνωση ιεραρχική, ελεγχόμενη και που κατευθύνεται τελικά στο να στρέφει τους πολίτες τον έναν εναντίον του άλλου σ’ένα κλίμα αμοιβαίας καχυποψίας όπου ως υπαίτιος των δεινών κάθε ατόμου υποδεικνύονται άλλα άτομα ή ομάδες, όπως κάθε φορά συμφέρει το κράτος ή το παρακράτος (γιατί πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι ορισμένες φορές το παρακράτος αυτονομείται, σ’ένα βαθμό τουλάχιστον, από το κράτος). Αν στην Ελλάδα το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της λειτουργίας του παρακράτους υπήρξε η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη, στην Τουρκία το καλύτερα γνωστό περιστατικό που δείχνει τον τρόπο δράσης του παρακράτους, σε συνεργασία με το κράτος αλλά και ξεφεύγοντας από τον έλεγχό του, είναι τα Σεπτεμβριανά.

Υπάρχουν πολύ σημαντικές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο διαμόρφωθηκε η έννοια του πολίτη στην Ελλάδα και στην Τουρκία. Στην Ελλάδα, τελικά, για ιστορικά εξηγήσιμους λόγους, υπήρχε πολύ περισσότερος χώρος απ’ό,τι στην Τουρκία για τη διεκδίκηση από τους ίδιους τους πολίτες της ιδιότητάς τους αυτής. Σε μια συγκεκριμένη χρονική συγκυρία, αυτή του Ψυχρού Πολέμου, για λόγους που έχουν να κάνουν και με τις διεθνείς συνθήκες μέσα στις οποίες δρούσαν οι εξουσίες των δύο χωρών (κυρίως όσον αφορά στον έλεγχο του λαού τους και την ανάσχεση του κομμουνισμού), και στις δύο χώρες το παρακράτος ευδοκίμησε, εις βάρος του πολίτη. Έκτοτε, στη μεν Ελλάδα από τη μεταπολίτευση και μετά παρακράτος δεν υπάρχει, στη δε Τουρκία εξακολουθεί να υπάρχει αλλά γίνονται πολύ σημαντικές προσπάθειες οριστικού εξοστρακισμού του από τη δημόσια ζωή και διαμόρφωσης συνείδησης πολίτων.


Παρ’όλα αυτά, όσοι φοβούνταν τους πολίτες και χρησιμοποίησαν το παρακράτος για να τους ελέγξουν έχουν πετύχει μια πολύ σημαντική νίκη: η νοοτροπία του παρακράτους επιβιώνει. Στην Τουρκία πολλαπλασιάζονται τα τελευταία χρόνια οι εκδηλώσεις μίσους των λεγόμενων (και στην Τουρκία!) «αγανακτισμένων πολιτών», οι οποίοι τους τελευταίους μήνες ήταν υπεύθυνοι για επιθέσεις εναντίον λεωφορείων που μετέφεραν μέλη του φιλοκουρδικού κόμματος και εναντίον τσιγγάνων. Στην Ελλάδα, έχουμε αρχίσει να βλέπουμε όλο και συχνότερα τραμπουκισμούς (εναντίον μεταναστών ή διαδηλωτών, αλλά ακόμα και σε πιο «ουδέτερους χώρους» όπως οι συζητήσεις/ομιλίες ή οι παρουσιάσεις βιβλίων) από μέλη ακροδεξιών οργανώσεων αλλά και από ανένταχτους «αγανακτισμένους πολίτες». Πρόκεται για άτομα που δεν κατευθύνονται απαραιτήτως από μια οργάνωση και που σίγουρα δεν κατευθύνονται από κάποιου είδους οργανωμένο παρακρατικό μηχανισμό. Μάλιστα πολλές φορές επεμβαίνουν στο όνομα της ελευθερίας έκφρασης μιας «διαφορετικής άποψης».

Στην πραγματικότητα όμως οι μέθοδοι και η λογική τους κατάγονται σε ευθεία γραμμή από τις πρακτικές του παρακράτους. Αντί να προτάξουν τα βασικά «όπλα» των πολιτών, που είναι κυρίως η αλληλεγγύη, η αυτόνομη οργάνωση, η ένταξη δυνητικά στους αγώνες τους όλων των πολιτών, χρησιμοποιούν τα ακριβώς αντίθετά τους. Αντί να εντάσσουν, αποβάλλουν, εκδιώκουν ∙ αντί για μια κοινότητα που μπορεί δυνητικά να συμπεριλάβει όλη την κοινωνία και να την κινητοποιήσει στο όνομα της διεκδίκησης δικαιωμάτων, πασχίζουν να περιχαρακωθούν, δημιουργούν μια κοινότητα αποκλεισμού, που δεν μιλάει στο όνομα δικαιωμάτων (που μπορούν να επεκταθούν σε όλους τους πολίτες) αλλά στο όνομα προνομίων (που θεωρούν ότι ανήκουν αποκλειτικά στη δική τους ομάδα), μια κοινότητα που αποκλείει όσους θεωρούν εχθρούς τους κι όσους δεν συμφωνούν μαζί τους.

Η έννοια (και η πράξη) του πολίτη τείνει στην ένταξη ∙ ο τραμπουκισμός ξεκινάει από και τείνει προς τον αποκλεισμό. Επομένως, ένας τραμπούκος δεν μπορεί να είναι πολίτης με την ουσιαστική σημασία της λέξης και, αντιστρόφως, ένας πραγματικός πολίτης δεν μπορεί να φέρεται σαν τραμπούκος.


3 σχόλια:

Кроткая είπε...

Αγαπητό Κουπέπι, στο εξαιρετικό σου κείμενο έχω να κάνω μόνο μια προσθήκη.
Ο στόχος κάθε κρατικού μορφώματος, όπως τα ξέρουμε ως τώρα ήταν η εξυπηρέτηση των συμφερόντων της -όποιας- άρχουσας τάξης.
Σε καθεστώτα μοναρχικά ή ολιγαρχικά, είναι πολύ σαφές και καθαρό ποια είναι αυτή η τάξη και ποια τα συμφέροντα.
Στην αστική δημοκρατία είναι λίγο πιο δυσνόητο, μιας και παίζει πολύ η καραμέλα περί "εθνικού συμφέροντος", "κοινού καλού" και τα λοιπά.
Και πάλι όμως, όλη αυτή η τακτική στόχο έχει την προάσπιση συμφερόντων, πολύ συγκεκριμένων, εκείνων που τελικά δημιούργησαν και ισχυροποίησαν το αστικό κράτος και το καπιταλιστικό σύστημα.

Και παρντόν, αν το σχόλιο, ακούγεται λίγο ξύλινο.

k2 είπε...

@ Κρότκαγια,
μπα-μπα, γύρισες; :)
Μερσί για τα καλά σου λόγια. Να σου πω, το κράτος τη δουλειά του κανει ' οι πολίτες τι κάνουμε;

krotkaya είπε...

κουπέπι, τι να σου πω?
αυτό που μας λέει το κράτος μάλλον! και είμαστε σε νιρβάνα!

[γύρισα που να πάρει!]