19 Φεβ 2010

E. P. Thompson, Κ. Κούνεβα, νεόπτωχοι: οι δρόμοι της ριζοσπαστικοποίησης της κοινωνίας


Ένα από τα βασικά στοιχεία που μου φαίνονται τουλάχιστον ανεπαρκή, απλοϊκά και τελικά επικίνδυνα στον λόγο ενός μέρους της Αριστεράς που διεκδικεί την κομμουνιστική "ορθοδοξία" είναι η ιδέα ότι σε όσο πιο δεινή - οικονομικά, κοινωνικά, πολιτικά - θέση βρίσκονται οι εργαζόμενες μάζες, τόσο πιο πιθανό είναι να επαναστατήσουν. Πρόκειται για μια θέση που προκύπτει από τον οικονομισμό, σοβαρή στρέβλωση του κομμουνισμού. Η ιδέα είναι απλή: ένας εργαζόμενος που κουτσά-στραβά τα βγάζει πέρα, που έχει κάποιες - έστω λίγες - κοινωνικές παροχές, δεν θα επαναστατήσει ∙ κάποιος που δεν έχει καλά-καλά να φάει, δεν έχει άλλη επιλογή από την επανάσταση. Μηχανιστική αντίληψη, που επιπλέον δεν φαίνεται να έχει και σε μεγάλη υπόληψη τον άνθρωπο ως πολιτικό υποκείμενο: θεωρείται ότι επαναστατεί μόνο και μόνο επειδή δεν έχει άλλη επιλογή, όχι γιατί έχει συνειδητά επιλέξει την επανάσταση κι έναν συγκεκριμένο πολιτικό δρόμο. Αν τέτοιου είδους επαναστάτες κάνουν την επανάσταση, μαύρα μας και καμένα μας: και να πάρουν την εξουσία δεν θα ξέρουν τι να την κάνουν και απλώς θα επιτρέψουν τον σφετερισμό της από μια ομάδα...


Ο E.P. Thompson ήταν Βρετανός ιστορικός, του ιστοριογραφικού ρεύματος των Βρετανών Μαρξιστών Ιστορικών (British Marxist Historians). Στην ίδια σχολή ανήκει και ο Eric Hobsbawm, γνωστότερος στο ευρύ κοινό από τον Thompson και εξαιρετικός ιδίως για τα έργα με τα οποία εκλαΐκευσε (χωρίς να υπεραπλουστεύσει) την Ιστορία και την έκανε έτσι προσιτή στο ευρύ κοινό. Ο Thompson λοιπόν, με το περίφημο έργο του The Making of the English Working Class καταρρίπτει ακριβώς αυτή την ιδέα. Μετά από εξαντλητική έρευνα (το βιβλίο είναι περίπου 900 σελίδες σε γραμματοσειρά 8 ή 10!) αποδεικνύει ότι η συνείδηση των Άγγλων εργατών, αυτή που τους οδήγησε σιγά-σιγά να οργανωθούν και να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους, βασίστηκε σε μια προϋπάρχουσα συνείδηση. Με πολύ απλά λόγια, αυτοί που πιο πολύ είχαν την τάση να πιστεύουν ότι άξιζαν κάτι καλύτερο, αυτοί που είχαν την απαιτούμενη αυτοπεποίθηση και διάθεση να κάνουν κάτι γι’αυτό, δεν ήταν οι εξαθλιωμένοι εργάτες που δεν είχαν γνωρίσει τίποτα άλλο από τις άθλιες συνθήκες ζωής και την καταπίεση της βαριάς εκμετάλλευσης. Ήταν αυτοί που είτε οι ίδιοι είτε οι οικογένειές τους λίγα χρόνια νωρίτερα είχαν γνωρίσει και κάτι άλλο, λιγότερο άθλιο: τεχνίτες που είχαν την αξιοπρέπεια της τέχνης τους, άνθρωποι που είχαν μια υποτυπώδη παιδεία, που είχαν έστω την ανάμνηση μιας λίγο καλύτερης ζωής. Έτσι λοιπόν, τέτοιου είδους άνθρωποι έφτιαξαν μια νέα αξιοπρέπεια, αυτή της εργατικής τάξης, και στο όνομα αυτής της αξιοπρέπειας διεξήγαγαν τους αγώνες τους.



Αυτό το έργο του Thompson μού ήρθε στο μυαλό πάει πάνω από ένας χρόνος, όταν άκουσα για την επίθεση εναντίον της Κωνσταντίνας Κούνεβα και έμαθα για τους αγώνες αυτής της γυναίκας και από πού προερχόταν. Εκατοντάδες χιλιάδες εργαζόμενοι είναι θύματα της πιο στυγνής εκμετάλλευσης, που δεν σέβεται την εργατική νομοθεσία ούτε και τους εξασφαλίζει τις στοιχειώδεις κοινωνικές παροχές. Για τους μετανάστες τα πράγματα είναι ακόμα πιο δύσκολα. Γιατί απ’όλους αυτούς τους ανθρώπους ξεχώρισε μία γυναίκα, η Κωνσταντίνα Κούνεβα; Γιατί αυτή, κι όχι κάποιος άλλος, διεκδίκησε τόσο δυναμικά τα δικαιώματα των εργαζομένων του κλάδου της; Η απάντηση βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, στις κοινωνικές καταβολές αυτής της σπουδαίας γυναίκας. Πολύ μορφωμένος άνθρωπος, πρώτον έχει τα θεωρητικά εργαλεία για να κατανοήσει την κατάσταση εκμετάλλευσης στην οποία εργάζεται και δεύτερον ξέρει πώς είναι μια καλύτερη ζωή, ξέρει ότι την αξίζει.


Το ίδιο σκέφτηκα κι όταν έπεσα πάνω σ’αυτό το μπλογκ: είναι το μπλογκ μιας Αμερικανίδας, μητέρας τεσσάρων παιδιών, που πριν από μερικούς μήνες έχασε τη δουλειά της και, στη συνέχεια, και το σπίτι της. Έκτοτε ζει με τα παιδιά της πρώτα σε σκηνή και τώρα σ’ένα τροχόσπιτο. Είναι εμφανέστατο απ'αυτά που γράφει, απ'τον τρόπο που τα γράφει, ότι πρόκειται για πολύ μορφωμένο άνθρωπο, κάτι που της δίνει τη δυνατότητα να σκέφτεται και να γράφει πολύ ενδιαφέροντα πράγματα για την κατάσταση στην οποία βρίσκεται και στην οποία βρίσκονται και τόσοι άλλοι νεόπτωχοι. Ακόμα ένα παράδειγμα ότι, ακόμα και σε συνθήκες «ίσης εξαθλίωσης», αυτός/αυτή που έχει τις περισσότερες πιθανότητες να γίνει η φωνή των εξαθλιωμένων είναι όποιος/όποια έχει το κοινωνικό/πολιτισμικό υπόβαθρο για να το κάνει.



Δεν θέλω μ’αυτό τον τρόπο να πω ότι μόνο οι μορφωμένοι άνθρωποι (ή οι άνθρωποι με παιδεία με την πιο ευρεία έννοια του όρου) μπορούν να αναπτύξουν κοινωνική/πολιτική συνείδηση, μπορούν να γίνουν πολιτικό υποκείμενο κι όλοι οι άλλοι είναι ανίκανοι ή άξιοι περιφρόνησης. Σε καμία περίπτωση. Όλοι μα όλοι οι άνθρωποι έχουν την ικανότητα να σκέφτονται, να αναπτύσσουν συνείδηση, να πράττουν. Άλλωστε, όπως λέει και ξαναλέει ένας σπουδαίος Τούρκος αριστερός (ο εκδότης του περιοδικού Birikim, στα λινκ εδώ δίπλα), αυτό είναι που επιδιώκει η Αριστερά: να αναπτύξει τις ιδιότητες αυτές του άνθρωπου που «κάνουν τον άνθρωπο ανθρώπινο».

Αυτό που θέλω να πω ότι είναι εντελώς παράλογη η άποψη ότι πρέπει να έχουμε μόνο μαξιμαλιστικές διεκδικήσεις κι ότι πρέπει να απορρίπτουμε οποιοδήποτε μερικό, μικρό μέτρο βελτίωσης της ζωής των εργαζομένων ως «ρεφορμιστικό». Ο εργαζόμενος που έχει εξασφαλίσει το αυριανό ψωμί των παιδιών του, που έχει δει επίσης ότι οι κινητοποιήσεις του έχουν κάποιο - έστω μικρό - αποτέλεσμα, αυτός ο εργαζόμενος μπορεί και να διεκδικήσει μια πιο συνολική αλλαγή της κατάστασής του. Για να μην πω και σε επίπεδο απτών αποτελεσμάτων πόσο σπουδαία μπορεί να είναι ακόμα και τα μικρότερα μέτρα. Έχω παρακολουθήσει σχετικές συζητήσεις στην Τουρκία, όπου η Ayşe Buğra (σπουδαία οικονομολόγος, αν βρείτε κάτι δικό της στα αγγλικά ή τα γαλλικά διαβάστε το) έδειχνε πολύ απλά, με στοιχεία και αριθμούς (είχε πραγματοποιήσει, μαζί με τον κοινωνιολόγο Çağlar Keyder, μια μεγάλη έρευνα για τη φτώχεια στην Τουρκία), ότι με μια πολύ μικρή κρατική δαπάνη η ζωή πάρα πολλών παιδιών θα βελτιωνόταν αισθητά και κατά τρόπο πολύ σημαντικό για το μέλλον τους: με τη δωρεάν παροχή όλων των σχολικών ειδών ώστε κανένα παιδί να μη λείπει από το σχολείο του (όπου, όπως χαρακτηριστικά έλεγε, τουλάχιστον θα περάσει τις 5-6 ώρες του σχολείου δίπλα στη σόμπα της τάξης γιατί πολλά σπίτια δεν έχουν ούτε αυτή την υποτυπώδη θέρμανση) και την παροχή φαγητού (έστω ενός γεύματος, πρωινού) στους μαθητές.


Ό,τι θυμάσαι χαίρεσαι, θα μου πείτε, μια και δεν διαφαίνονται αυτή τη στιγμή στον ορίζοντα ούτε μικρά μέτρα υπέρ των εργαζομένων (αντιθέτως...). Είδα όμως αυτό το εξαιρερικό μπλογκ και δεν κρατήθηκα - θυμήθηκα κι όσα ήθελα να πω από πέρυσι για την Κ. Κούνεβα.

Κι επίσης:

την επόμενη βδομάδα, όλοι στην απεργία και τη διαδήλωση!


Μπόνους τρακ - δύο βιβλία που προτείνω:

Άγγελος Ελεφάντης, Η Επαγγελία της Αδύνατης Επανάστασης. ΚΚΕ και Αστισμός στον Μεσοπόλεμο (Εκδόσεις Θεμέλιο)

E. P. Thompson, The Making of the English Working Class (Penguin Books)

14 σχόλια:

krotkaya είπε...

ρέντα έχεις κουπέπι!

Ενισχυτικό προς αυτό που λες και το γεγονός ότι όλοι οι σπουδαίοι του μαρξισμού (ή έστω οι περισσότεροι) ήταν μορφωμένοι αστοί. Και αυτο δεν τους το προσάπτω ως αρνητικό. Στο κάτω κάτω, μήπως εγώ είμαι εργάτρια;

Το φαινόμενο αυτό των νεόπτωχων πάντως είναι τροφή για σκέψη. Αυτοί έχουν και τις "πνευματικές" προϋποθέσεις, αλλά και τις "υλικές".

k2 είπε...

@ Κρότκαγια,
"Στο κάτω κάτω, μήπως εγώ είμαι εργάτρια;"
χαχαχα
Δηλαδή: Μαρξ - Ενγκελς - Κρότκαγια; :)

Greek Rider είπε...

Πολύ σωστές οι απόψεις που αναφέρεις εδώ. Ίσα, ίσα θα έλεγα ότι ισχύει ακριβώς το αντίθετο από αυτό που λένε οι δογματικοί. Όσοι είναι πιο χαμηλά εισοδηματικά και κοινωνικά, μην έχοντας στον ήλιο μοίρα, αναγκάζονται και συμμαχούν για να ζήσουν, χωρίς άλλη επιλογή πολλές φορές.

krotkaya είπε...

λολλλ
καλά δεν το εννοούσα έτσι!
Αλλά ξέχασες και τον Λένιν!

Γιώργος Κατσαμάκης είπε...

Βέβαια είναι ένα θέμα η πολιτεία της φωνής των εξαθλιωμένων - δηλαδή: πότε μιλάει, τι λέει, ποιων τις σκέψεις απηχεί και κυρίως αν η φωνή του πεπαιδευμένου ενός κλέβει τη φωνή των πολλών.

k2 είπε...

@ Greek rider,
αναγκάζονται να συμμαχούν, φαντάζομαι εννοείς να συμβιβάζονται. Όντως, όταν (σου φαίνεται ότι) δεν έχεις καμία επιλογή δεν σκέφτεσαι πώς θα επαναστατήσεις, αλλά πώς θα φας...

@ Κρότκαγια,
δεν τον ξέχασα τον Λένιν, εσκεμμένα δεν τον έβαλα, γιατί δεν ήξερα δίπλα σε ποιον προτιμούσες να είσαι: Λένιν; Τρότσκι; Νεότερους μαρξιστές, π.χ. Γκράμσι; :)

@ Γιώργο,
αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα (και άλυτα, απ'όσο ξέρω) προβλήματα της Αριστεράς. Για να παραπέμψω και πάλι στον αγαπημενό μου Ομέρ Λατσινέρ, το ζητούμενο είναι μια διαδικασία μέσα από την οποία η ίδια η κοινωνία θα μορφώσει τον εαυτό της, ώστε να μη χρειάζονται ηγέτες και "πρωτοπορίες" - το πώς θα γίνει αυτό βέβαια δεν μας το λέει ο κύριος Ομέρ...

κόκκινο μπαλόνι είπε...

κουπέπι...μπαίνεις στη μόστρα μας!

θέλω να πω και κάτι ακόμα που άκουσα σήμερα σε συζήτηση που είχα με ένα σύντροφο στην πορεία:
οφείλει ένα κόμμα της αριστεράς, προκειμένου να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της εργατικής τάξης να απευθύνεται αποκλειστικά προς αυτή; Θέλω να πω, όσο περισσότερο κλίνουμε σε όλες τις πτώσεις το "εργατική τάξη" μας κάνει πιο πειστικές/ούς και κοντά στην εργατική τάξη;
Θα το επαναδιατυπώσω αύριο με πιο καθαρό μυαλό, γιατί νομίζω πως δεν γίνομαι απολύτως κατανοητή!
ωραία ήταν πάντως σήμερα!

k2 είπε...

Οοοοο... Μα τι τιμή Κοκκινομπαλόνη μου! :)
Χμ... πρώτον η σκέτη ρητορική δεν βοηθάει: δεν αρκεί να ισχυρίζεσαι ότι μιλάς για την εργατική τάξη, πρέπει και όντως να το κάνεις (και με τρόπο που να το αντιλαμβάνεται κι η ίδια). Δεύτερον τι εννοούμε σήμερα με τον όρο εργατική τάξη (δεν είμαι εγώ ο φωστήρας που θέτει το ερώτημα, έχει τεθεί εδώ και χρόνια); Μήπως καλύτερα να τη λέγαμε τάξη των εργαζόμενων; Γιατί οι περισσότεροι απ'όσους σήμερα πουλάνε την εργασία τους για να ζήσουν δεν είναι εργάτες/χειρώνακτες, αλλά εργαζόμενοι/μισθωτοί με μια πιο ευρεία έννοια...

Кроткая είπε...

Το τελευταίο σχόλιο σου, Κουπέπι, είναι και η ουσία.

Εγώ θέτω και ένα άλλο ερώτημα: έχει νόημα να έχεις κόμματα και πρωτοπορίες που μιλούν εξ ονόματος της εργατικής τάξης, έχοντας τα ίδια καθαρά αστική και μικροαστική σύνθεση;

Τάξη των εργαζομένων, ωραίος νεολογισμός: πόσο κοντά όμως είναι ένας εργαζόμενος σε βιομηχανία, ένας εργαζόμενος σε χωράφι, μια εργαζόμενη σε σουπερ μάρκετ και μια εργαζόμενη σε ένα πανεπιστήμιο πχ; Είναι μία τάξη όλοι αυτοί;
Κυρίως, έχουν κοινά συμφέροντα; Μαρξιστικά σκεπτόμενη θα έλεγα a priori όχι. Αλλά, μήπως σήμερα έχουν πιο πολλά κοινά μεταξύ τους από ό,τι είχαν πριν από 60 χρονια πχ; Δεν έχει αξία να αναδεικνύεται αυτό; Αλλά, από ποιον;

[Κουπέπι, Γκράμσι βέβαια. Είμαι και πολύ διανοούμενη αφού! P ]

k2 είπε...

@ Κρότκαγια,
ΟΚ, αν τώρα απαντήσεις σ'αυτά που ρωτάς θα σε βάλουμε δίπλα στον Γκράμσι (δεν θες όμως και μια Ρόζα Λούξεμπουργκ, έτσι για το φεμινιστικό;) :)

Ανώνυμος είπε...

Ετσι λοιπον μια εστω μικρη νικη του λαου ειναι απειρως σημαντικοτερη απο 100 προγραμματα.[Μαρξ].Η συντριβη του Φορντικου μοντελου απο το ιδιο το συστημα μας δυσκολευει στις ταξικες ερμηνειες απο το '70 κιολας με αποτελεσμα η κριση της Αριστερας να εμπλεκεται στην κριση του συστηματος.mike

k2 είπε...

Mike,
καλωσήρθες. Και μια συνειδητοποίηση του λαού είναι σημαντικότερη από 100 προγράμματα, θα μπορούσαμε να συμπληρώσουμε! :)
ΥΓ. Πού ακριβώς το λέει αυτό ο Μαρξ; (ομολογώ ότι έχω διαβάσει μόνο το Μανιφέστο, τη 18η Μπρυμαίρ και Les Luttes des Classes en France).

vivlio2ebook είπε...

"Κάθε βήμα του πραγματικού κινήματος είναι πιο σπουδαίο από μια ντουζίνα προγράμματα." Κριτική του Προγράμματος της Γκότα.
"Μήπως καλύτερα να τη λέγαμε τάξη των εργαζόμενων; Γιατί οι περισσότεροι απ' όσους σήμερα πουλάνε την εργασία τους για να ζήσουν δεν είναι εργάτες/χειρώνακτες, αλλά εργαζόμενοι/μισθωτοί με μια πιο ευρεία έννοια..." Κατά Μαρξ δεν πουλάνε την εργασία τους, αλλά την εργασιακή τους δύναμη, δηλ. την ικανότητά τους προς εργασία (χειρωνακτική και πνευματική).

αντωνης πολιτης είπε...

Αγαπητέ φίλε συμφωνώ με όσα γράφεις. Η αλλαγή θα έρθει από τον χρόνο και την προσπάθεια ανθρώπων που έχουν την πολυτέλεια να κοντοσταθούν και να δουν λίγο πιο βαθειά τα πράγματα.

Βεβαίως οι μάζες θα ακολουθήσουν όταν θα δουν τη βάρκα να γέρνει..

Επίσης βρήκα πολύ ενδιαφέροντα καποια από τα σχόλια που διάβασα. Το πέρασμα από τον φορντισμό στον μεταφορντισμό είναι βαρύνουσας σημασίας για τις κοινωνικές-πολιτικές διεργασίες.

Καλή συνέχεια..!