22 Δεκ 2010

Ο μύθος του τουρκικού οικονομικού θαύματος

Ακούω συνεχώς να παρουσιάζεται η Τουρκία ως παράδειγμα προς μίμηση. Αυτό που λέγεται είναι, με λίγα λόγια, ότι η Τουρκία, μια χώρα με πολλά οικονομικά προβλήματα στο παρελθόν και μια μεγάλη οικονομική κρίση (και υποτίμηση του νομίσματός της) το 2001, έχει σήμερα μια γρήγορα αναπτύσσομενη οικονομία, χάρη σε ιδιωτικές επιχειρήσεις που παράγουν για τη διεθνή αγορά. Με ποιο κόστος και ποιο όφελος για την τουρκική κοινωνία, όμως; Αναφέρω εντελώς ενδεικτικά και σχηματικά ορισμένα στοιχεία.

Λίγη Ιστορία

Η ιδιωτική τουρκική επιχειρηματική δραστηριότητα έχει στο μεγαλύτερο βαθμό της στηριχτεί στις προνομιακές σχέσεις που οι μεγάλοι επιχειρηματικοί όμιλοι ανέπτυξαν με παράγοντες του κράτους (βλ. κυρίως: Ayşe Buğra, State and Business in Modern Turkey: a Comparative Study). Αυτό δεν είναι κάτι το καινοφανές, τη στιγμή μάλισταν που είναι γνωστό ότι κι η ίδια η «ελεύθερη» αγορά δεν φτιάχτηκε ούτε «φυσικά» ούτε «ελεύθερα», αλλά με πολύ συγκεκριμένες πολιτικές (βλ. Karl Polanyi, The Great Transformation).

Τα σημαντικότερα και πιο ριζοσπαστικά μέτρα προς τη φιλελευθεροποίηση της τουρκικής οικονομίας ελήφθησαν το 1980, με τις περιώνυμες «αποφάσεις της 24ης Ιανουαρίου», έργο του Τουργκούτ Οζάλ ο οποίος μόλις είχε διοριστεί απ’την κυβέρνηση του Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ γενικός γραμματέας του Υπουργείου Οικονομίας. Είναι κοινώς αποδεκτό στη βιβλιογραφία ότι ένας απ’τους λόγους που οδήγησαν στο στρατιωτικό πραξικόπημα της 12ης Σεπτεμβρίου 1980 ήταν κι η ανάγκη να εφαρμοστούν οι «αποφάσεις της 24ης Ιανουαρίου» χωρίς αντιδράσεις: το δικαίωμα στην απεργία, τα συνδικάτα κι οποιαδήποτε μορφή συλλογικής δράσης περιορίστηκαν απ’τη στυγνή δικτατορία που εγκαθιδρύθηκε.

Παρά τη φιλελευθεροποίηση, ήδη απ’το 1980, της τουρκικής οικονομίας, τα προβλήματα συνεχίστηκαν. Η πιο πρόσφατη μεγάλη οικονομική κρίση ήταν αυτή του Φεβρουαρίου του 2001, η οποία ακολουθήθηκε από υποτίμηση της τουρκικής λίρας και προσφυγή στο ΔΝΤ.

Το τουρκικό θαύμα;

Τα τελευταία χρόνια η τουρκική οικονομία παρουσιάζει όντως υψηλό ρυθμό ανάπτυξης. Σίγουρα και για τους Τούρκους πολίτες τα πράγματα είναι καλύτερα απ’ό,τι ήταν το 2001. Πόσο καλύτερα όμως; Πόσο καλά, για την ακρίβεια; Η ανεργία είναι υψηλή και το ποσοστό των ανασφάλιστων εργαζόμενων ιδιαίτερα υψηλό. Η τουρκική κοινωνία πλήττεται από σοβαρότατες ανισότητες και φτώχεια που ένα ελλιπέστατο κράτος πρόνοιας όχι μόνο είναι εκ των πραγμάτων ανίκανο να ανακουφίσει αλλά στην ουσία δεν θέτει ούτε καν ως στόχο του να αντιμετωπίσει, επαφιόμενο στην παραδοσιακή οικογενειακή αλληλεγγύη ή στην ιδιωτική φιλανθρωπία (βλ. μελέτες των Çağlar και Buğra για λογαριασμό του Προγράμματος Ανάπτυξης του ΟΗΕ, κυρίως Ayşe Buğra and Çağlar Keyder, Poverty and Social Policy in Contemporary Turkey).

Ο κατώτατος μισθός για το δεύτερο εξάμηνο του 2010 είναι: για τους άνω των 16 ετών 544,44 τουρκικές λίρες (περίπου 250-260 ευρώ), για τους κάτω των 16 ετών 463,90 λίρες (περίπου 230 ευρώ). Αυτά που δίνω είναι τα καθαρά νούμερα, όχι οι μικτές αποδοχές.

Επίσης, θεσμοθετείται και πάλι απ’την κυβέρνηση Ερντογάν, με στόχο τη μείωση της ανεργίας, ο «τοπικός κατώτατος μισθός». Αυτό σημαίνει ότι σε ορισμένες περιφέρειες της Τουρκίας (26 έχουν επιλεγεί – νομίζω ότι πρόκειται για νομούς, το οποίο μας κάνει 26 απ’τους συνολικά 81 νομούς της χώρας) θα ορίζεται κατά περίπτωση ο κατώτατος μισθός που θα μπορεί να είναι «ανώτερος ή κατώτερος» απ’τον εθνικό κατώτερο μισθό. Το ενδιαφέρον είναι ότι κάτι παρόμοιο γινόταν μεταξύ των ετών 1969 και 1973 (με τη διαφορά ότι τότε τους διαφορετικούς κατώτατους μισθούς θεσμοθετούσε η ίδια, κεντρική επιτροπή, ενώ τώρα οι επιτροπές θα συστήνονται τοπικά). Μετά όμως από προσφυγή του Τουρκικού Εργατικού Κόμματος (Türkiye İşçi Partisi – TİP) στο Συνταγματικό Δικαστήριο, το μέτρο αυτό είχε καταργηθεί.

Σύμφωνα με την Τουρκική Στατιστική Υπηρεσία, τον Απρίλιο του 2009 το ποσοστό της ανασφάλιστης εργασίας στην Τουρκία ανερχόταν στο 42,7%. Τον Απρίλιο του 2010, το ποσοστό αυτό έφτασε το 43,3%. Μέσα σ’αυτό το διάστημα υπήρξε και αύξηση της απασχόλησης: δημιουργήθηκαν 1.803.000 θέσεις εργασίας, απ’αυτές όμως οι 905.000, δηλαδή περίπου το 50% ήταν χωρίς ασφάλιση.

Στην εργασία των Buğra και Keyder (προσβάσιμη εδώ) υπάρχουν πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία για τη φτώχεια και το κοινωνικό κράτος στην Τουρκία. Δείτε, για παράδειγμα, σ. 22-23 σχετικά με τους όρους εργασίας (αδήλωτη εργασία, εργασία με ελαστικά ωράρια ή και από το σπίτι σε συνθήκες που θυμίζουν 18ο – 19ο αιώνα κλπ.) και σ. 28-33 σχετικά με το πώς οι λειτουργίες του κράτους πρόνοιας αφήνονται συνήθως στις παραδοσιακές οικογενειακές δομές και στη φιλανθρωπία. Μόνο στο τέλος της εργασίας τους οι συγγραφείς αφήνουν να διαφανεί η ελπίδα ότι το κράτος πρόνοιας αρχίζει να γίνει αντιληπτό ως μέσο ένταξης, ως δικαίωμα των πολιτών (και όχι ως φιλανθρωπία). Δείγμα αυτού θεωρούν την κίνηση της κυβέρνησης Ερντογάν να μοιράσει δωρεάν τα σχολικά βιβλία στους μαθητές της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (σ.36).

Η Τουρκία είναι όντως μπροστά – αλλά πού μπροστά;

Η Τουρκία βρίσκεται όντως μπροστά. Το κοινωνικό της κράτος υπήρξε πάντα υποτυπώδες, κι έτσι κατά κάποιο παρέκαμψε αυτή τη μεταπολεμική φάση που στη Δυτική Ευρώπη συνοδεύτηκε από τη θεσμοθέτηση ενός πολύ ισχυρού κοινωνικού κράτους και στην Ελλάδα από μια πιο περιορισμένη εφαρμογή του κοινωνικού κράτους κι από την άμβλυνση των ανισοτήτων χάρη στον «εκδημοκρατισμό» του πελατειακού κράτους επί ΠΑΣΟΚ. Με τη βίαιη φιλελευθεροποίηση της οικονομίας από το 1980 και μετά (είναι αλήθεια ότι παλιότερα το κράτος έπαιζε πολύ σημαντικότερο ρόλο στην τουρκική οικονομία, με κρατικές επιχειρήσεις, μονοπώλια κλπ.), η Τουρκία πέρασε σε μια φάση στην οποία ναι μεν υπάρχει ανάπτυξη (κι αυτό βέβαια είναι κάτι σχετικό), καθώς η φτηνή εργασία και άλλα προνόμια που αναγνωρίζει το κράτος στις επιχειρήσεις επιτρέπει τη φτηνή παραγωγή, αλλά οι ανισότητες σε καμία περίπτωση δεν αμβλύνονται. Πρόκειται για μια διαδικασία που επιτείνεται σήμερα, π.χ. με την εφαρμογή του «τοπικού κατώτατου μισθού».

Άρα, πού μπροστά βρίσκεται η Τουρκία; Η τουρκική κοινωνία στο σύνολό της δεν έχει επωφεληθεί επί της ουσίας από την (όποια) ανάπτυξη των τελευταίων ετών. Η Τουρκία είναι μπροστά στην επισφάλεια. (Επίσης, όπως εγώ πρωτοάκουσα απ'την Ayşe Buğra αλλά γράφει πολύ καλά κι ο Techie Chan, η ανάπτυξη, σ'όλο τον κόσμο, έτσι κι αλλιώς έχει βαρέσει τοίχο. Άρα, για πόσο ακόμα θα μπορέσει να συνεχίζεται η τουρκική ανάπτυξη, και με ποιο κόστος για την τουρκική κοινωνία;) Όποιος μας τη φέρνει ως παράδειγμα θέλει κάτι πολύ συγκεκριμένο για την οικονομία και την κοινωνία της Ελλάδας, κάτι που εμείς έχουμε κάθε δικαίωμα (για να μην πω καθήκον) να απορρίπτουμε.


11 σχόλια:

Orestis είπε...

Πιστεύω ότι είσαι πολύ αυστηρός μιλώντας για ένα μύθο. Πράγματι συντελείται ένα οικονομικό θαύμα, αλλά αυτό που συμβαίνει είναι ότι υπάρχει μια χαόδης διαφορά αντηλήψεων ώς προς το τι είναι οικονομικό θαύμα και οικονομική ανάπτυξη. Δηλαδή ακριβώς αυτό που όλοι αυτοί οι νεοφιλελεύθεροι αποκαλούν οικονομικό θαύμα μπορεί πράγματι να συντελείται (είτε στα νούμερα, είτε στα χαρτιά, είτε ακόμα και στον πλούτο ενός κράτους) αυξάνοντας όμως το χάσμα φτωχών και πλουσιών και γυρίζοντας τον κόσμο πίσω σε μια μορφή φεουδαρχικής σκλαβιάς. Με αυτόν τον τρόπο πράγματι καταφέρνουν να πετύχουν όλα αυτά τα θαύματα τα οποία έχουν βαλθεί να βάλουν με το ζόρι να κάνουμε και εμείς, τα οποία όμως, όπως λες, έχουν μηδαμινό αντίκρυσμα για την κοινωνία.

S G είπε...

Η Τουρκια φυσικα δεν μπορει να ειναι ιδιαιτερα ενδιαφερον παραδειγμα για την Ελλαδα μια και ειναι πολλα σταδια αναπτυξης πισω.

Αλλα στο κειμενο σου δεν βλεπω να στοιχειοθετεις τον κεντρικο ισχυρισμο σου, οτι δηλαδη δεν υπαρχει καποια μεγαλη επιτυχια στην οικονομικη πολιτικη της Τουρκιας.

Τα στοιχεια που δινεις εχουν να κανουν με την φτωχεια της Τουρκιας σημερα. ΟΚ, κανεις δεν ειπε οτι ειναι πλουσια χωρα (σε διεθνη καταταξη ειναι μαλλον μεσου εισοδηματος, ενω η Ελλαδα υψηλου). Αλλα η Τουρκια παντα ηταν φτωχη, αρκετα πιο φτωχη απο σημερα. Τι περιμενεις για να κρινεις μια πολιτικη ως επιτυχη, να γινουν ολοι οι Τουρκοι σε μια μερα Κοτς?

δύτης των νιπτήρων είπε...

welcome back -geri hoş geldiniz, ωρέ κουπέπκια!

Τουρνέ στα νησιά είπε...

πίσω από όλα τα "θαύματα" υπάρχει ένας μύθος.

Υ.γ άντε γιατί μαύρα μάτια κάναμε

k2 είπε...

@Ορέστη,
Δεν βλέπω πού ακριβώς διαφωνούμε. Μάλλον αν κατάλαβα δεν σου κολλάει ο τίτλος μου, που αμφισβητεί την ύπαρξη "τουρκικού οικονομικού θαύματος". Χμ, μάλλον εξαρτάται απ'το τι ορίζει ο καθένας ως θαύμα. "Θαύμα" θα μου φαινόταν να είχε η Τουρκία και ανάπτυξη, και κοινωνική δικαιοσύνη. Ξέρω, πολλά ζητάω, αλλά έτσι είναι τα θαύματα :)

k2 είπε...

@ S G,

Εξαρτάται τι ορίζουμε ως (οικονομική) επιτυχία.
Όταν υπάρχει τέτοιο κοινωνικό κόστος, εγώ δεν θεωρώ την Τουρκία επιτυχημένο παράδειγμα. Κι όταν μάλιστα αυτό το κοινωνικό κόστος δεν φαίνεται να είναι ούτε τυχαίο ούτε προσωρινό, αλλά δομικό στοιχείο και προϋπόθεση της οικονομικής ανάπτυξης της Τουρκίας.
Ξέρω, μετά μπορούν ν'αρχίσουν διάφορες άλλες συζητήσεις, για το αν οι ανισότητες είναι αναγκαίο κακό κλπ. κλπ. Εγώ λέω απλώς το εξής: αν θέλει κάποιος να φέρει ως παράδειγμα την Τουρκία ας μας δώσει όλα τα σχετικά στοιχεία, και τα κοινωνικά που αναφέρω, να ξέρουμε για τι μιλάμε, ν'αποφασίσουμε κι αν το θέλουμε, γιατί δυστυχώς τους Τούρκους δεν τους ρώτησε κανείς (όπως δεν ρωτάνε και τους Κινέζους αν θέλουν να είναι χώρα φτηνού εργατικού δυναμικού). Εν ολίγοις, το "τουρκικό οικονομικό θαύμα" είναι εφικτό μόνο με αντίστοιχες πολιτικές και κοινωνικές προϋποθέσεις. Τις θέλουμε αυτές τις προϋποθέσεις; Εγώ, πάντως, όχι...

k2 είπε...

@Δύτη, @Τουρνέ,
Μερσί! :)

S G είπε...

"Εξαρτάται τι ορίζουμε ως (οικονομική) επιτυχία.
Όταν υπάρχει τέτοιο κοινωνικό κόστος, εγώ δεν θεωρώ την Τουρκία επιτυχημένο παράδειγμα."

μα δεν εχεις στοιχειοθετησει οτι για την οικονομικη αναπτυξη ηταν απαραιτητο αντισταθμισμα ενα "κοινωνικο κοστος"! το μονο που εκανες ειναι να δωσεις στοιχεια για την φτωχεια σημερα, χωρις να πεις που ηταν πριν και που θα ηταν βεβαια σημερα χωρις οικονομικη αναπτυξη (μην ξεχναμε οτι στην Τουρκια προστιθενται στρατιες νεων στην αγορα εργασιας καθε χρονο)

Τεσπα, αντε καλα Χριστουγεννα!

k2 είπε...

@ S G,

Σε θεωρώ καλοπροαίρετο παρά το συγκαταβατικό «τέσπα άντε», ευχαριστώ για τις ευχές παρότι άθεη και ανταποδίδω. Στο θέμα μας: δεν ανέφερα πολλά στοιχεία γιατί γράφω ποστ στο μπλογκ και όχι ακαδημαϊκή εργασία, αλλά ιδού.

Άρθρο (στα τουρκικά) του οικονομολόγου Ahmet Insel, απ'την εποχή που το ΔΝΤ ήταν ακόμα στην Τουρκία: κριτικάρει τη συνήθεια της Anne Krueger του ΔΝΤ να θεωρεί μονίμως ως πρόβλημα τους υψηλούς μισθούς, κι αυτό το 2006, όταν τα ημερομίσθια είχαν μειωθεί στην Τουρκία, ήδη απ'το 2001 (σύμφωνα με τα στοιχεία των άρθρων που θα αναφέρω αμέσως μετά). Επομένως, φαίνεται ότι η συμπίεση των εισοδημάτων των εργαζομένων θεωρήθηκε προϋπόθεση για την "έξοδο της Τουρκίας απ'την κρίση" (και δεν ανακαλύπτω την πυρίτιδα όταν το λέω αυτό). http://tinyurl.com/29hetoo

Άρθρο (επίσης στα τουρκικά) του οικονομολόγου Cem Oyvat για την τελευταία παγκόσμια οικονομική κρίση, με τίτλο "Οι επιπτώσεις της κρίσης στη διανομή του εισοδήματος". Αναφέρεται λίγο και στο τι έγινε απ'το 1980 ως το 2001 και περισσότερο για την περίοδο απ'το 2001 και μετά. Χαρακτηριστική φράση: "τα πραγματικά ημερομίσθια του βιομηχανικού τομέα δεν μπόρεσαν να επιστρέψουν στο προ κρίσης [του 2001] επίπεδο" (είναι περίπου κατά 30% χαμηλότερα, κι αυτό, μας λέει ο συγγράφεας, παρά την ανάπτυξη της τουρκικής οικονομίας). Άρα, η οικονομία αναπτύσσεται, αλλά δεν ωφελείται απ'αυτό η κοινωνία, 8 ολόκληρα χρόνια μετά τη μεγάλη κρίση του 2001.
http://tinyurl.com/2ahuzph

Για να μη λες ότι αναφέρω μόνο πηγές στα τουρκικά τις οποίες δεν μπορείς να διαβάσεις, υπάρχει κι άρθρο του ιδίου στα αγγλικά, στο οποίο εγώ δεν έχω πρόσβαση αυτή τη στιγμή: http://tinyurl.com/32auxse

(συνεχίζεται)

k2 είπε...

(συνέχεια)

Επίσης, απ'την εργασία των Buğra και Keyder την οποία αναφέρω, σελ. 22-23:
"Demand for labor
created by both State Owned Enterprises and private enterprises manufacturing
goods for the protected domestic market have been declining since the 1980s. At the
same time, the advent of flexible work relations has introduced a strong tendency
toward subcontracting and housework under conditions reminiscent of the nineteenth
century putting out system. Outward-looking, market-oriented development strategy
in Turkey has thus led to a further informalization of the labor market, whereby the
previous separation between the formal and informal sector jobs have been blurred
with the increasing significance of relations of outsourcing and subcontracting that
link the two sectors together.
The end result of these developments was both the declining chances for an informal
sector employee to eventually find work in the formal sector and the increasing
precariousness of informal jobs themselves. Today, not only women doing piece
work at home but also the workers employed in workshops linked to the formal
manufacturing sector through subcontracting relations often receive wages below the
official minimum wage and there is a wide-spread tendency among the employers to
delay payment of wages under the pretext of a downturn in demand for the product.
Hence, informal work today does not only imply lack of access to social security
provisions but also the absence of a reliable work contract. Moreover, the availability
of even these irregular jobs seem to be increasingly limited for men, with the number
of male employees in the informal manufacturing sector rapidly declining for age
groups over 35 years."
Τι μας λένε; Ότι οι εργασιακές συνθήκες πάνε απ'το κακό στο χειρότερο. Με μια άλλη οικονομική πολιτική, θα μπορούσαν να είναι χειρότερα τα πράγματα; Πιθανόν. Αλλά απ'την άλλη, μπορεί να ήταν και καλύτερα, ειδικά αν ετίθετο ως στόχος η άμβλυνση των ανισοτήτων, κάτι που, απ'ό,τι κατάλαβα απ'την εν λόγω εργασία, δεν συμβαίνει.

Όλα αυτά μας δείχνουν 2 πράγματα:
1. στην Τουρκία, τα πράγματα για τους εργαζόμενους πάνε απ'το κακό στο χειρότερο.
2. ακόμα κι αν το (1) δεν ίσχυε, δηλαδή αν τα πράγματα δεν πάνε προς το χειρότερο για τους Τούρκους εργαζόμενους, πάντως σε απόλυτους αριθμούς καλά δεν είναι, άρα είναι εμφανές ότι ο δυναμισμός της τουρκικής οικονομίας στηρίζεται στους χαμηλούς μισθούς, την ανασφάλιστη εργασία κλπ.. Άρα, αν θέλουμε να πάρουμε την Τουρκία ως παράδειγμα, πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι για ανάλογες πρακτικές και στην Ελλάδα.

Στο ποστ μου δεν ήθελα να κριτικάρω τόσο την τουρκική οικονομική πολιτική, όσο την τάση ορισμένων στην Ελλάδα να παρουσιάζουν την Τουρκία σαν τον επί γης Παράδεισο.

k2 είπε...

@ S G,
Παρακαλώ. (Φαντάζομαι ότι θα μ'ευχαρίστησες από μέσα σου για τα στοιχεία που παρέθεσα, αφού ήρθες και με εγκάλεσες για ανεπαρκή απόδειξη των ισχυρισμών μου.)