26 Φεβ 2010

Ένα έλασσον(;) ζήτημα


Πολλά και σπουδαία συμβαίνουν στην όμορφη και παράξενη πατρίδα μας. Από πορείες εναντίον των νεοφιλελεύθερων μέτρων μέχρι κριτική πατριδογνωσίας σε ξενόφερτα και ξενοκίνητα περιοδικά για το ποιόν του τίμιου κι εργατικού λαού μας. Τίποτα απ'όλα αυτά δεν θα μας απασχολήσει στο παρόν ποστ. Ένα έλασσον θέμα, σε σχέση με τα προαναφερθέντα, απ'αυτά τα μικρά και καθημερινά που σου ανεβάζουν το αίμα στο κεφάλι όμως και κάνουν τη φλέβα στον αριστερό σου κρόταφο να πετάει (αυτό μου συμβαίνει στ'αλήθεια, δεν ξέρω αν προέρχεται από τα νεύρα ή από την χειμερία γρίπη που με κατατρύχει).

Για να μην μακρυγορώ, σήμερα διάβαζα, όπως και πολλοί συνάνθρωποί μου, αυτό. Πρόκειται για ένα κείμενο με θέμα την απόλυση Παλαιστίδη από τις εκδόσεις Άγρα και τη σταση των διανοουμένων. Δεν με απασχολεί η ουσία του κειμένου. Μπορεί κανείς να συμφωνεί ή να διαφωνεί (εγώ τυχαίνει κιόλας να ανήκω στην πρώτη κατηγορία), αλλά έχω τρία κομβικά προβλήματα:

Το πρώτο έχει να κάνει με δικό μου κόλλημα με τα ράουντ-μαίηλς. Ο τύπος έστειλε σήμερα χιλιάδες μαίηλς με το κείμενό του. Άπειρα όμως. Ο κάθε πικραμένος που νομίζει ότι έχει γράψει το νέο Κομμουνιστικό Μανιφέστο, θεωρεί υποχρέωση να σπαμάρει το άπαν σύμπαν με τις σοφίες του. Όλοι γράφουμε τον πόνο μας, αλλά δεν τον στέλνουμε σε όλες μας τις επαφές και σε όλες τις λίστες που ξέρουμε. Φροντίζουμε να γράψουμε κάπου τη γνώμη μας (στο βλογ, σε κάποια λίστα ή έντυπο) και θεωρούμε ότι οι πεφωτισμένοι ομόγλωσσοι θα σπεύσουν να μας διαβάσουν, να αναγνωρίσουν το πηγαίο ταλέντο μας και την το αναμφισβήτητο δίκιο μας. Δεν κοινωνούμε όμως το ψώνιο μας σε εκόντες άκοντες, για να αυξήσουμε την αναγνωσιμοτητά και την αναγνωρισιμότητά μας, χώρια το ντόρο που ελπίζουμε να επιφέρουμε.

Δεύτερον, το υστερόγραφο, το οποίο και παραθέτω αυτούσιο: Το κείμενο δόθηκε για δημοσίευση στα «Ενθέματα» της Αυγής -από όπου είχα στο παρελθόν ανοιχτή πρόσκληση συνεργασίας- στις 22-2-2010. Δύο ημέρες μετά με ενημέρωσαν ευγενικά ότι δεν μπορούν να το δημοσιεύσουν. Καλό είναι, στις αρχές του 21ου αιώνα, να θυμόμαστε όλοι ότι ο σταλινισμός είναι κυρίως νοοτροπία και λιγότερο ιδεολογία…

Tο γεγονός και μόνο ότι ένα άρθρο κόβεται από μια εφημερίδα, αρκεί για να επιφέρει χαρακτηρισμούς όπως σταλινικός/φασίστας/ρατσιστής για τους πάντες και τα πάντα. Δεν μπορεί να χαρακτηρίζουμε ελαφρά τη καρδία σταλινικό οτιδήποτε δεν μας αρέσει ή κάτι με το οποίο διαφωνούμε. Και εμείς γελοιοποιούμαστε και ο Στάλιν χάνει το νόημά του. Από πότε χαρακτηρίζουμε σταλινική την εφημερίδα που για οποιονδήποτε λόγο κόβει ένα άρθρο; Αν ο ίδιος άνθρωπος έστελνε το άρθρο του στην Ελευθεροτυπία ή στην Καθημερινή θα θεωρούσε σχεδόν βέβαιο και απολύτως σεβαστό ότι θα κοβόταν, αλλά η Αυγή αντιμετωπίζεται ως σκουπιδοτενεκές που όλα τα δημοσιεύει. Ο μόνος λόγος που κάτι κόβεται είναι, κατά τον Δεσποινιάδη, ο σταλινισμός. Το ότι έτσι κι αλλιώς κάποια άρθρα κόβονται δεν τον αφορά, γιατί το δικό του άρθρο είναι όπως είπαμε, το νέο Κομμουνιστικό Μανιφέστο.

Τρίτον και εξοργιστικότερον, ο Δεσποινιάδης διατείνεται ότι το κείμενό του δεν δημοσιεύτηκε στα Ενθέματα της Αυγής γιατί οι των Ενθεμάτων είναι σταλινικοί. Μάλιστα. Καμία αντίρρηση δεν θα είχα, αν ο συντάκτης του συμπαθούς (κατά τα λοιπά) άρθρου δεν αποσιωπούσε τα γεγονότα, τα οποία γνωρίζω (ως μη όφειλα) εντελώς συμπτωματικά και έχουν περιληπτικά ως εξής: ο Δεσποινιάδης στέλνει το κείμενό του στα Ενθέματα. Του απαντάνε ότι δεν θα μπει γιατί ο υπεύθυνος των Ενθεμάτων γράφει γι'αυτή την Κυριακή άρθρο για το ίδιο θέμα (και υπέρ του Παλαιστίδη), αλλά ότι μπορεί να μπει συντομευμένο στην κύρια ύλη. Η απάντηση του Δεσποινιάδη ήταν να χαρακτηρίσει τα Ενθέματα σταλινικά. Το επίθετο σταλινικά είναι αυτό που τελικά μένει στ'αυτιά του καλοπροαίρετου αναγνώστη. Η άποψη του Δεσποινιάδη μετράει (αν η πραγματικότητα άλλωστε δε συμφωνεί μ'αυτήν, τόσο το χειρότετο για την πραγματικότητα) γιατί ποιος έχει τον χρόνο και τη διάθεση να ψάχνει τι στ'αλήθεια συνέβη. Αλλά όπως λέει και ο σοφός, κατά τα άλλα, λαός μας: ρίχνει ο τρελός μια πέτρα στο πηγάδι και σαράντα τρέχουν για να τη βγάλουν. Συγχύστηκα πάλι βραδιάτικα...

19 Φεβ 2010

E. P. Thompson, Κ. Κούνεβα, νεόπτωχοι: οι δρόμοι της ριζοσπαστικοποίησης της κοινωνίας


Ένα από τα βασικά στοιχεία που μου φαίνονται τουλάχιστον ανεπαρκή, απλοϊκά και τελικά επικίνδυνα στον λόγο ενός μέρους της Αριστεράς που διεκδικεί την κομμουνιστική "ορθοδοξία" είναι η ιδέα ότι σε όσο πιο δεινή - οικονομικά, κοινωνικά, πολιτικά - θέση βρίσκονται οι εργαζόμενες μάζες, τόσο πιο πιθανό είναι να επαναστατήσουν. Πρόκειται για μια θέση που προκύπτει από τον οικονομισμό, σοβαρή στρέβλωση του κομμουνισμού. Η ιδέα είναι απλή: ένας εργαζόμενος που κουτσά-στραβά τα βγάζει πέρα, που έχει κάποιες - έστω λίγες - κοινωνικές παροχές, δεν θα επαναστατήσει ∙ κάποιος που δεν έχει καλά-καλά να φάει, δεν έχει άλλη επιλογή από την επανάσταση. Μηχανιστική αντίληψη, που επιπλέον δεν φαίνεται να έχει και σε μεγάλη υπόληψη τον άνθρωπο ως πολιτικό υποκείμενο: θεωρείται ότι επαναστατεί μόνο και μόνο επειδή δεν έχει άλλη επιλογή, όχι γιατί έχει συνειδητά επιλέξει την επανάσταση κι έναν συγκεκριμένο πολιτικό δρόμο. Αν τέτοιου είδους επαναστάτες κάνουν την επανάσταση, μαύρα μας και καμένα μας: και να πάρουν την εξουσία δεν θα ξέρουν τι να την κάνουν και απλώς θα επιτρέψουν τον σφετερισμό της από μια ομάδα...


Ο E.P. Thompson ήταν Βρετανός ιστορικός, του ιστοριογραφικού ρεύματος των Βρετανών Μαρξιστών Ιστορικών (British Marxist Historians). Στην ίδια σχολή ανήκει και ο Eric Hobsbawm, γνωστότερος στο ευρύ κοινό από τον Thompson και εξαιρετικός ιδίως για τα έργα με τα οποία εκλαΐκευσε (χωρίς να υπεραπλουστεύσει) την Ιστορία και την έκανε έτσι προσιτή στο ευρύ κοινό. Ο Thompson λοιπόν, με το περίφημο έργο του The Making of the English Working Class καταρρίπτει ακριβώς αυτή την ιδέα. Μετά από εξαντλητική έρευνα (το βιβλίο είναι περίπου 900 σελίδες σε γραμματοσειρά 8 ή 10!) αποδεικνύει ότι η συνείδηση των Άγγλων εργατών, αυτή που τους οδήγησε σιγά-σιγά να οργανωθούν και να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους, βασίστηκε σε μια προϋπάρχουσα συνείδηση. Με πολύ απλά λόγια, αυτοί που πιο πολύ είχαν την τάση να πιστεύουν ότι άξιζαν κάτι καλύτερο, αυτοί που είχαν την απαιτούμενη αυτοπεποίθηση και διάθεση να κάνουν κάτι γι’αυτό, δεν ήταν οι εξαθλιωμένοι εργάτες που δεν είχαν γνωρίσει τίποτα άλλο από τις άθλιες συνθήκες ζωής και την καταπίεση της βαριάς εκμετάλλευσης. Ήταν αυτοί που είτε οι ίδιοι είτε οι οικογένειές τους λίγα χρόνια νωρίτερα είχαν γνωρίσει και κάτι άλλο, λιγότερο άθλιο: τεχνίτες που είχαν την αξιοπρέπεια της τέχνης τους, άνθρωποι που είχαν μια υποτυπώδη παιδεία, που είχαν έστω την ανάμνηση μιας λίγο καλύτερης ζωής. Έτσι λοιπόν, τέτοιου είδους άνθρωποι έφτιαξαν μια νέα αξιοπρέπεια, αυτή της εργατικής τάξης, και στο όνομα αυτής της αξιοπρέπειας διεξήγαγαν τους αγώνες τους.



Αυτό το έργο του Thompson μού ήρθε στο μυαλό πάει πάνω από ένας χρόνος, όταν άκουσα για την επίθεση εναντίον της Κωνσταντίνας Κούνεβα και έμαθα για τους αγώνες αυτής της γυναίκας και από πού προερχόταν. Εκατοντάδες χιλιάδες εργαζόμενοι είναι θύματα της πιο στυγνής εκμετάλλευσης, που δεν σέβεται την εργατική νομοθεσία ούτε και τους εξασφαλίζει τις στοιχειώδεις κοινωνικές παροχές. Για τους μετανάστες τα πράγματα είναι ακόμα πιο δύσκολα. Γιατί απ’όλους αυτούς τους ανθρώπους ξεχώρισε μία γυναίκα, η Κωνσταντίνα Κούνεβα; Γιατί αυτή, κι όχι κάποιος άλλος, διεκδίκησε τόσο δυναμικά τα δικαιώματα των εργαζομένων του κλάδου της; Η απάντηση βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, στις κοινωνικές καταβολές αυτής της σπουδαίας γυναίκας. Πολύ μορφωμένος άνθρωπος, πρώτον έχει τα θεωρητικά εργαλεία για να κατανοήσει την κατάσταση εκμετάλλευσης στην οποία εργάζεται και δεύτερον ξέρει πώς είναι μια καλύτερη ζωή, ξέρει ότι την αξίζει.


Το ίδιο σκέφτηκα κι όταν έπεσα πάνω σ’αυτό το μπλογκ: είναι το μπλογκ μιας Αμερικανίδας, μητέρας τεσσάρων παιδιών, που πριν από μερικούς μήνες έχασε τη δουλειά της και, στη συνέχεια, και το σπίτι της. Έκτοτε ζει με τα παιδιά της πρώτα σε σκηνή και τώρα σ’ένα τροχόσπιτο. Είναι εμφανέστατο απ'αυτά που γράφει, απ'τον τρόπο που τα γράφει, ότι πρόκειται για πολύ μορφωμένο άνθρωπο, κάτι που της δίνει τη δυνατότητα να σκέφτεται και να γράφει πολύ ενδιαφέροντα πράγματα για την κατάσταση στην οποία βρίσκεται και στην οποία βρίσκονται και τόσοι άλλοι νεόπτωχοι. Ακόμα ένα παράδειγμα ότι, ακόμα και σε συνθήκες «ίσης εξαθλίωσης», αυτός/αυτή που έχει τις περισσότερες πιθανότητες να γίνει η φωνή των εξαθλιωμένων είναι όποιος/όποια έχει το κοινωνικό/πολιτισμικό υπόβαθρο για να το κάνει.



Δεν θέλω μ’αυτό τον τρόπο να πω ότι μόνο οι μορφωμένοι άνθρωποι (ή οι άνθρωποι με παιδεία με την πιο ευρεία έννοια του όρου) μπορούν να αναπτύξουν κοινωνική/πολιτική συνείδηση, μπορούν να γίνουν πολιτικό υποκείμενο κι όλοι οι άλλοι είναι ανίκανοι ή άξιοι περιφρόνησης. Σε καμία περίπτωση. Όλοι μα όλοι οι άνθρωποι έχουν την ικανότητα να σκέφτονται, να αναπτύσσουν συνείδηση, να πράττουν. Άλλωστε, όπως λέει και ξαναλέει ένας σπουδαίος Τούρκος αριστερός (ο εκδότης του περιοδικού Birikim, στα λινκ εδώ δίπλα), αυτό είναι που επιδιώκει η Αριστερά: να αναπτύξει τις ιδιότητες αυτές του άνθρωπου που «κάνουν τον άνθρωπο ανθρώπινο».

Αυτό που θέλω να πω ότι είναι εντελώς παράλογη η άποψη ότι πρέπει να έχουμε μόνο μαξιμαλιστικές διεκδικήσεις κι ότι πρέπει να απορρίπτουμε οποιοδήποτε μερικό, μικρό μέτρο βελτίωσης της ζωής των εργαζομένων ως «ρεφορμιστικό». Ο εργαζόμενος που έχει εξασφαλίσει το αυριανό ψωμί των παιδιών του, που έχει δει επίσης ότι οι κινητοποιήσεις του έχουν κάποιο - έστω μικρό - αποτέλεσμα, αυτός ο εργαζόμενος μπορεί και να διεκδικήσει μια πιο συνολική αλλαγή της κατάστασής του. Για να μην πω και σε επίπεδο απτών αποτελεσμάτων πόσο σπουδαία μπορεί να είναι ακόμα και τα μικρότερα μέτρα. Έχω παρακολουθήσει σχετικές συζητήσεις στην Τουρκία, όπου η Ayşe Buğra (σπουδαία οικονομολόγος, αν βρείτε κάτι δικό της στα αγγλικά ή τα γαλλικά διαβάστε το) έδειχνε πολύ απλά, με στοιχεία και αριθμούς (είχε πραγματοποιήσει, μαζί με τον κοινωνιολόγο Çağlar Keyder, μια μεγάλη έρευνα για τη φτώχεια στην Τουρκία), ότι με μια πολύ μικρή κρατική δαπάνη η ζωή πάρα πολλών παιδιών θα βελτιωνόταν αισθητά και κατά τρόπο πολύ σημαντικό για το μέλλον τους: με τη δωρεάν παροχή όλων των σχολικών ειδών ώστε κανένα παιδί να μη λείπει από το σχολείο του (όπου, όπως χαρακτηριστικά έλεγε, τουλάχιστον θα περάσει τις 5-6 ώρες του σχολείου δίπλα στη σόμπα της τάξης γιατί πολλά σπίτια δεν έχουν ούτε αυτή την υποτυπώδη θέρμανση) και την παροχή φαγητού (έστω ενός γεύματος, πρωινού) στους μαθητές.


Ό,τι θυμάσαι χαίρεσαι, θα μου πείτε, μια και δεν διαφαίνονται αυτή τη στιγμή στον ορίζοντα ούτε μικρά μέτρα υπέρ των εργαζομένων (αντιθέτως...). Είδα όμως αυτό το εξαιρερικό μπλογκ και δεν κρατήθηκα - θυμήθηκα κι όσα ήθελα να πω από πέρυσι για την Κ. Κούνεβα.

Κι επίσης:

την επόμενη βδομάδα, όλοι στην απεργία και τη διαδήλωση!


Μπόνους τρακ - δύο βιβλία που προτείνω:

Άγγελος Ελεφάντης, Η Επαγγελία της Αδύνατης Επανάστασης. ΚΚΕ και Αστισμός στον Μεσοπόλεμο (Εκδόσεις Θεμέλιο)

E. P. Thompson, The Making of the English Working Class (Penguin Books)