15 Μαρ 2012

Η (απο)νομιμοποίηση της εξουσίας: απ’το πρώτο επαναστατικό Σύνταγμα στη σιδερόφρακτη Βουλή

«Το Ελληνικόν έθνος, το υπό την φρικώδη Οθωμανικήν δυναστείαν, μη δυνάμενον να φέρη τον βαρύτατον και απαραδειγμάτιστον ζυγόν της τυραννίας, και αποσείσαν αυτόν με μεγάλας θυσίας, κηρύττει σήμερον δια των νομίμων Παραστατών του, εις Εθνικήν συνηγμένων Συνέλευσιν, ‘την Πολιτικήν αυτού ύπαρξιν και ανεξαρτησίαν’.

Εν Επιδαύρω, την α΄ Ιανουαρίου, έτει αωκβ΄ [1822] και Α΄ της Ανεξαρτησίας.

Εικόνα πρώτη: η επανάσταση

Έτσι ξεκινάει το πρώτο επαναστατικό σύνταγμα, που θεσπίστηκε χάρη στην Επανάσταση την επέτειο της οποίας γιορτάζουμε σε λίγες μέρες ως εθνική γιορτή. Αυτό που μας λέει, τονίζοντας ότι πρόκειται για μια σημαντική ρήξη (εξ’ού και το «έτος πρώτο της ανεξαρτησίας»), είναι ότι η νομιμοποίηση της εξουσίας θα πηγάζει στο εξής απ’το έθνος, δεν πρόκειται δηλαδή πια για μια ελέω Θεού εξουσία. Με το έθνος εδώ (αν μάλιστα δούμε και τα υπόλοιπα άρθρα του Συντάγματος, ιδίως αυτά που αναφέρονται στις προϋποθέσεις απόκτησης της ελληνικής ιθαγένειας) εννοείται μια πολιτική κοινότητα, ο λαός ως πολιτικό υποκείμενο. Μπορεί στην πραγματικότητα να πέρασαν δεκαετίες (ίσως και πάνω από αιώνας) και διάφορα πολιτεύματα να διαδέχτηκαν το ένα το άλλο μέχρι αυτή η δήλωση να φτάσει στη λογική της συνέπεια και το έθνος να ορίζει πραγματικά το ίδιο τη μοίρα του, πάντως και μόνο η φράση αυτή είχε εξαρχής σημαντικές συνέπειες: η εκάστοτε εξουσία έπρεπε να πείθει ότι πράττει στο όνομα του έθνους, ακόμα κι αν στην πραγματικότητα διοικούσε παρά τη θέληση του έθνους (όπως συνέβη, πιο ξεκάθαρα απ’ό,τι ποτέ, σε περιόδους δικτατορικής διακυβέρνησης – γι’αυτό άλλωστε κι η έντονη εθνικιστική ρητορεία των δικτατόρων: πληθωρισμός λέξεων για να κρύψουν την πραγματικότητα και να πείσουν ότι μιλάνε στο όνομα του έθνους). Έτσι λοιπόν, το αξίωμα ότι η νομιμοποίηση της εξουσίας πηγάζει απ’το έθνος διατηρήθηκε πάντα, αν μη τι άλλο σε συμβολικό επίπεδο.

Εικόνα δεύτερη: η σιδερόφρακτη Βουλή

Πριν χρόνια έδειχνα σε Τούρκο φίλο το κέντρο της Αθήνας. Του έκανε εντύπωση σε πόσο κεντρικό σημείο είναι η Βουλή και το Προεδρικό Μέγαρο και πόσο κοντά στα δύο κτίρια μπορεί να φτάσει οποιοσδήποτε διαβάτης. Είναι κι αυτό μέρος του συμβολισμού: ό,τι κι αν μπορεί να πει κάποιος για το κοινοβουλευτικό μας πολίτευμα και για το πώς – τουλάχιστον όσα χρόνια θυμάμαι εγώ – η Βουλή έχει καταντήσει απλώς να επικυρώνει τις αποφάσεις της εκτελεστικής εξουσίας, ο συμβολισμός εξακολουθούσε να είναι ότι η Βουλή εκπροσωπεί το έθνος (επαναλαμβάνω: αντιλαμβάνομαι και χρησιμοποιώ το έθνος ως πολιτικό υποκείμενο) και άρα βρίσκεται κοντά του. Τα τελευταία ένα-δυο χρόνια ο συμβολισμός ολοένα κι εγκαταλείπεται: σε κάθε πορεία – και τον περασμένο Μάιο και Ιούνιο διαρκώς – η Βουλή φυλάσσεται από την αστυνομία που φροντίζει να παρατάσσεται ανάμεσα στο έθνος και τον χώρο όπου συνεδριάζουν οι εκπρόσωποί του ∙ ενίοτε μάλιστα (αυτό ξεκίνησε πέρσι, αν δεν κάνω λάθος) στήνονται και τα περίφημα φράγματα ∙ ολόκληρη η πλατεία Συντάγματος γίνεται απροσπέλαστη για τους διαδηλωτές, που απωθούνται με γκλόμπ και με τα γνωστά χημικά. Επίσης, τελευταία γίνεται λόγος για την κατάργηση των πορειών προς το κέντρο και τη μεταφορά της Βουλής.

Φυσικά η ουσία είναι αλλού. Αυτό που αναφέρω είναι μόνο η συμβολική όψη αυτού που βιώνουμε: της εμφανέστατης πια κρίσης νομιμοποίησης του πολιτικού συστήματος (γι'αυτό το θέμα, βλ., ενδεικτικά, ένα πολύ καλό ποστ του Χασοδίκη).


Σημείωση (αδιάφορη για τους περισσότερους):

Περίπου 90 χρόνια μετά την ελληνική επανάσταση του 1821, το 1908, πραγματοποιείται στην Οθωμανική Αυτοκρατορία η επανάσταση των Νεότουρκων, στην οποία τον βασικό ρόλο παίζουν μουσουλμάνοι (και οι περισσότεροι Τούρκοι). Η ρητορική τους, πριν και μετά την επανάσταση, έχει αρκετές ομοιότητες μ’αυτή των Ελλήνων επαναστατών: μιλάνε στο όνομα του (οθωμανικού) έθνους και νοηματοδοτούν την επανάστασή τους ως μία ρήξη μ’ένα τυραννικό καθεστώς.

Δεν υπάρχουν σχόλια: