23 Μαρ 2012

Αντί πανηγυρικού: κλήρος και Ελληνική Επανάσταση

Από το ρεπορτάζ του Βήματος για την επίσκεψη του νέου υπουργού παιδείας στον αρχιεπίσκοπο:

Ο υπουργός εξέφρασε τη βαθιά του πίστη, αλλά και την προσήλωσή του στην Ορθοδοξία και την παράδοσή της.

«Εχω βαθιά πίστη, όπως ο απλός Έλληνας πιστεύει» είπε ο υπουργός και συνέχισε τονίζοντας ότι είναι επίκαιρη η στιγμή που επισκέπτεται τον αρχιεπίσκοπο διότι, σε λίγο, «θα γιορτάσουμε την παλιγγενεσία του έθνους, που συνδέεται με την παρουσία του κλήρου. Δίπλα στον Κοραή, ήταν ο Νεόφυτος Δούκας, ο Νεόφυτος Βάμβας, ο Κωνσταντίνος Οικονόμου ο εξ Οικονόμων κλπ. Και βεβαίως, δεν ξεχνάμε τον Αθανάσιο Διάκο».

Ο υπουργός τόνισε ότι η Παιδεία δεν μπορεί να αφίσταται από την Ορθοδοξία. Μάλιστα, εξέφρασε τον σεβασμό και την ευγνωμοσύνη του για όσα προσφέρει η Ορθοδοξία και η Εκκλησία στον λαό, ενώ δήλωσε ότι θα είναι κοντά στην Εκκλησία.


Η Ελληνική Νομαρχία, ένα από τα κείμενα που προετοίμασαν την Ελληνική Επανάσταση έχει μια διαφορετική άποψη για τον κλήρο:

«Οι ιερείς, αγαπητοί μου, φυλάττοντες ένα σκοπόν καθόλου διάφορον, από τους λοιπούς συμπολίτας, πάντοτε επροσπάθησαν, με τον μέσον της θεότητος, να καταδυναστεύσουν τους συμπολίτας των, καθώς μέχρι της σήμερον, με την αμάθειαν και κακομάθησιν επέτυχον του σκοπού των. Αυτοί, καλύπτοντες με τίτλον αγιότητος τα πλέον φανερά ψεύματα, εγέμισαν τους αδυνάτους νόας του λαού από μίαν τοσαύτην δεισιδαιμονίαν, ώστε οπού, αντί να ονομάσουν ψεύμα το αδύνατον, το ονομάζουν άγιον, και ούτως αδιστάκτως πιστεύουσιν εις το κάθε τους λόγον, ούτε τολμούσι να εξετάσωσι το παραμικρόν, μάλιστα δε τους είναι εμποδισμένον.

Όσα έπρεπεν όμως να ειπή τινάς δι’αυτήν την κλάσιν, η συντομία του παρόντος μου λόγου μου τα εμποδίζει. Και μόνον αφήνω να στοχασθή καθείς, ότι τόσον πλήθος αργών και αμαθών ανθρώπων, όπου ζώσι, τρυφούσι, και πλουτίζουσι από τους κόπους των λοιπόν, πόσον μεγαλείτερον είναι, απ’όλα τα βάρη μιας υποδουλωμένης πολιτείας, και πόσον βοηθεί την τυραννίαν τοιαύτη κλάσις, ούσαι και αι δύο δυνάμεις ιδεαστικαί και ανύπαρκτοι.»


Μια αντιπαραβολή των δύο παραπάνω κειμένων οδηγεί σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Αντί για οποιοδήποτε σχόλιο, ξαναβάζω εδώ τις «5 βασικές ιστορικές γνώσεις», που είχα δημοσιεύσει στο μπλογκ τον Οκτώβριο του 2009:

1. Η Ιστορία διδάσκει;

Όχι. Η Ιστορία μάς εξηγεί πώς φτάσαμε στο σημείο που φτάσαμε. Μαζί με άλλες επιστήμες (π.χ. κοινωνιολογία, ανθρωπολογία) προσπαθεί να δείξει πώς λειτουργεί η κοινωνία. Ούτε νουθετεί, ούτε μας δίνει «παραδείγματα» με τον τρόπο που τα εννοούσε η δασκάλα μας στο δημοτικό.

2. Η Ιστορία επαναλαμβάνεται;

Όχι. Μ’όλο τον σεβασμό στον Μαρξ, ούτε καν ως φάρσα. Μπορεί να ξανατεθεί ένα πρόβλημα που δεν είχε λυθεί οριστικά (όπως για παράδειγμα ξανατέθηκε το πρόβλημα των βαλκανικών εθνικισμών μετά το 1989), αλλά, ακόμα και σ’αυτή την περίπτωση, θα τεθεί με νέους όρους.

3. Υπάρχει συνέχεια στην ελληνική Ιστορία, ισχύει δηλαδή το σχήμα που διδασκόμαστε στο σχολείο, αρχαία Ελλάδα - Βυζάντιο - σύγχρονη Ελλάδα;

Όχι. Το σχήμα αυτό δημιουργήθηκε στα μέσα-τέλη του 19ου αιώνα από δύο σπουδαίους ιστορικούς, τον Σπ. Ζαμπέλιο και τον Κων. Παπαρρηγόπουλου. Και ήταν σπουδαίοι ακριβώς επειδή έκαναν αυτό ακριβώς που επέτασσε η εποχή τους: έφτιαξαν μια εθνική ιστορία, στην οποία μπόρεσε το νεοσύστατο ελληνικό κράτος να βασίσει την εσωτερική του ενότητα και τις βλέψεις του για ενσωμάτωση νέων εδαφών και πληθυσμών, δηλαδή τη Μεγάλη Ιδέα.

4. Έπαιξε ρόλο η Εκκλησία στην «εθνική παλιγγενεσία»;

Όχι. Για την ακρίβεια, ακόμα κι η ερώτηση αυτή είναι λανθασμένη. «Εθνική παλιγγενεσία» (αναγέννηση του έθνους δηλαδή) δεν υπάρχει, για τον απλό λόγο ότι το έθνος είναι φαινόμενο του 18ου – 19ου αιώνα. Πιο πριν δεν υπήρχε, άρα ούτε να «ξαναγεννηθεί» μπορούσε, ούτε να «αφυπνιστεί». Η Εκκλησία δεν υπήρξε θεματοφύλακας του έθνους, γιατί έθνος με τη σύγχρονη έννοια δεν υπήρχε. Βοήθησε στη διατήρηση της ελληνικής γλώσσας, σίγουρα, όπως και της χριστιανικής πίστης, αλλά μέχρι εκεί. Η προετοιμασία για την Επανάσταση του 1821 (Διαφωτισμός, Φιλική Εταιρεία...) και η Επανάσταση έγιναν από λαϊκούς (λόγιους, εμπόρους...), μερικοί μάλιστα από τους οποίους ήταν αντικληρικαλιστές (ενάντια στο παπαδαριό σε απλά ελληνικά), όπως φαίνεται π.χ. από την «Ελληνική Νομαρχία» κι άλλα έργα του νεοελληνικού Διαφωτισμού και από τα επαναστατικά Συντάγματα. Άνθρωποι του κατώτερου κλήρου (δηλαδή ο παπα-Γιώργος που μένει εδώ πιο κάτω κι ο διάκος του) έλαβαν μέρος, αλλά μόνον ατομικά. Η Εκκλησία αφόρισε την Επανάσταση – Εκκλησία ήταν, φύσει και θέσει συντηρητικός θεσμός, και δεν έβλεπε με καλό μάτι τις ριζοσπαστικές αλλαγές (και τα έβρισκε και μια χαρά με την οθωμανική εξουσία). Είναι επίσης γνωστό και τεκμηριωμένο ότι κρυφό σχολειό δεν υπήρχε κι ούτε ορκίστηκαν οι οπλαρχηγοί στην Αγ. Λαύρα. Αφήστε δε που η Επανάσταση δεν έγινε στις 25 Μαρτίου αλλά στις 20 – διάλεξαν να τη γιορτάζουν στις 25 για να είναι 2 σε 1 με τον Ευαγγελισμό, όταν πια το ελληνικό κράτος επέλεξε να συνδεθεί με την εκκλησία. Αυτοί δε οι μύθοι περί ρόλου της Εκκλησίας μάς ήρθαν πακέτο με την εθνική ιστοριογραφία (βλ. πιο πάνω, Παπαρρηγόπουλος), για να υποστηριχθεί η Μεγάλη Ιδέα: αν αποδεικνυόταν ότι Έλληνες=Χριστιανοί, τότε και Χριστιανοί=Έλληνες, άρα Ορθόδοξοι Χριστιανοί υπόκοοι Οθωμανικής Αυτοκρατορίας = αλύτρωτοι Έλληνες, επομένως δώστε μας τη Σμύρνη και την Πόλη!

5. Εξελίσσεται η επιστήμη της Ιστορίας;

Ναι. Λογικό είναι να πει κάποιος «τι διαφορά έχει αν θα διαβάσω τον Παπαρρηγόπουλο ή κάποιο πιο καινούριο βιβλίο ελληνικής Ιστορίας; Τα ίδια δεν θα λένε; Αφού δεν άλλαξαν τα γεγονότα εντωμεταξύ.» Σύμφωνοι, τα γεγονότα δεν αλλάζουν. Βγαίνουν όμως στην επιφάνεια καινούρια στοιχεία για τα γεγονότα, και κυρίως αλλάζει ο τρόπος που τα βλέπουμε και τα εντάσσουμε σ’ένα σύνολο για να τα νοηματοδοτήσουμε. Ένα βιβλίο με ξεπερασμένη ιστοριογραφική αντίληψη αποτελεί πια το ίδιο Ιστορία, δεν χρησιμεύει παρά μόνο στους ιστορικούς, κι ακόμα και σ’αυτούς μέχρι ένα σημείο. Ο ιστορικός πρέπει να ξέρει ιστοριογραφία (που μας λέει πώς γράφεται η Ιστορία και πώς καταλάβαιναν κι έγραφαν την Ιστορία παλιότερα). Αν όμως δεν το απαιτεί για πολύ ειδικούς λόγους το συγκεκριμένο αντικείμενο της έρευνάς του, δεν χρειάζεται να κάτσει να διαβάσει όλο τον Παπαρρηγόπουλο. Θα καθόταν σήμερα κάποιος να μάθει Μαθηματικά ή Φυσική από ένα βιβλίο του 19ου αιώνα; Δεν νομίζω, γιατί αν και οι βάσεις (κι εννοώ τα εντελώς βασικά, π.χ. ο νόμος της βαρύτητας) είναι γνωστά εδώ και δεκαετίες ή αιώνες (και δεν έχουν αλλάξει βέβαια), ένα απαρχαιωμένο βιβλίο και δεν θα τα παρουσιάζει με τον πιο ενδεδειγμένο τρόπο και δεν θα περιλαμβάνει τις πιο καινούριες γνώσεις.

6 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

καλησπέρα γιώργο μέ λένε καί ζω καί έργάζομαι (ψάρια) στήν λευκάδα , η ίστορία όταν διδάσκεται σωστά δέν άποτελεί έναν όδηγό γιά τό μέλλον ? δηλαδή έγώ άς πούμε άν δέν πορευθώ μέ βάση τίς εμπειρίες πού έχω άπό τό παρελθόν μου , τότε τό μέλλον μου δέν θά είναι δύσκολο καί περιπετειώδες?
στήν έλλάδα αύτό έχουμε πάθει , ό τρόπος πού μαθαίνουμε τήν ίστορία είναι ...λάθος .

k2 είπε...

Γιώργο καλωσήρθες,

Χμμμ... είναι άλλο η ατομική ιστορία του καθενός μας, κι άλλο η Ιστορία των κοινωνιών. Ο καθένας μας στην ατομική του ιστορία προφανώς και πορεύεται με βάση τις εμπειρίες του, μαθαίνει απ'τα λάθη του κλπ..
Στην Ιστορία όμως είναι βασικό να λαμβάνουμε υπόψη μας τον χρόνο και πώς αυτός επιδρά και αλλάζει τα πάντα. Κι αυτό σημαίνει ότι δεν γίνεται να πούμε "σε μια χ παρόμοια περίπτωση πριν από 50 χρόνια έκαναν το τάδε πράγμα κι είχε αυτό το αποτέλεσμα, άρα και σήμερα θα έχει το ίδιο αποτέλεσμα", γιατί πολύ απλά ούτε καν "το τάδε πράγμα" δεν θα είναι ακριβώς το ίδιο σήμερα, 50 χρόνια μετά, πόσο μάλλον τα αποτελέσματά του...

Όσο για το ότι η Ιστορία δεν διδάσκεται σωστά στην Ελλάδα (κυρίως στα σχολεία, γιατί τουλάχιστον κάποια απ'τα πανεπιστημιακά τμήματα Ιστορίας είναι πολύ καλά), συμφωνώ απολύτως.

Ανώνυμος είπε...

ναί, άλλά ό ίστορικός πού γράφει σήμερα δέν γνωρίζει περισσότερα άπ' αύτόν πού συμμετείχε στήν ίστορική πράξη πού έξιστορεί? δηλαδή ό σημερινός ίστορικός, πιστεύω ότι μπορεί νά ξέρει καί νά έρμηνεύει τίς συνεπειες τών πράξεων τού κολωκοτρώνη ας πούμε . Τό θέμα βέβαια είναι πώς τίς έρμηνεύει .
Νά μέ συμπαθάς φίλε άν σέ κουράζω ή γράφω άσχετα πράγματα άλλά προσπαθώ κί γώ νά κατανοήσω όρισμένα πράγματα .
καλό βράδυ γιώργος .

k2 είπε...

Γιώργο,

Όντως, κοιτώντας το παρελθόν απ'το σήμερα είναι πολύ πιο εύκολο να ξεχωρίσουμε τι συνέπειες είχαν γεγονότα κι αποφάσεις. Τι έχει νόημα να προσπαθήσουμε να δούμε όμως; Δεν έχει κανένα νόημα να προσπαθήσουμε να *κρίνουμε* το παρελθόν αναδρομικά. Σήμερα, με τις γνώσεις που έχουμε εκ των υστέρων, μπορούμε να πούμε ότι ήταν "λάθος" να μην έχουν πολιτικά δικαιώματα οι γυναίκες μέχρι τη δεκαετία του '50 ή ότι ήταν "λανθασμένη" η μία ή άλλη οικονομική πολιτική που ακολουθήθηκε στη δεκαετία του '70 ή του '80. Δουλειά του ιστορικού όμως δεν είναι να κρίνει, να πει αν έπραξε "σωστά" το ένα ή το άλλο ιστορικό πρόσωπο. Δουλειά του είναι να καταλάβει *γιατί* έπραξαν όπως έπραξαν οι άνθρωποι μιας συγκεκριμένης εποχής, μέσα στις συνθήκες της εποχής τους: δηλαδή με τις ιδέες, τους περιορισμούς, τις δυνατότητες που είχαν εκείνη την εποχή, κι όχι να τους κρίνει γιατί δεν έπραξαν όπως θα πράτταμε εμείς σήμερα, μέσα σε άλλες συνθήκες, και κυρίως γνωρίζοντας πια εκ των υστέρων πού θα οδηγούσε η μία ή άλλη επιλογή.

Κι έτσι, μελετώντας την Ιστορία, βλέπουμε πώς διαμορφώθηκε η κοινωνία μας. Κυρίως, βλέπουμε ότι το ποια πορεία παίρνει μια κοινωνία είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων, κι όχι ενός κάποιου μεγάλου σχεδίου (γι'αυτό και είναι εντελώς αστήρικτες διάφορες συνωμοσιολογικές θεωρίες που λένε π.χ. ότι έγινε εμφύλιος στην Ελλάδα ή διχάστηκε η Κύπρος "επειδή το ήθελαν οι ξένοι"). Βλέπουμε επίσης ότι αυτοί οι παράγοντες είναι πάντα πραγματικοί, απτοί παράγοντες που αλλάζουν μέσα στην πορεία του χρόνου, δηλαδή δεν είναι κάποια "διαχρονικά χαρακτηριστικά" ή "το DNA" του ενός ή του άλλου λαού - γι'αυτό δεν ισχύουν αυτά που ακούμε διάφορους να μιλάνε για το "εμπορικό δαιμόνιο" των Ελλήνων ή να λένε ότι "η διχόνοια είναι στο DNA μας". Τίποτα δεν είναι διαχρονικό και τίποτα δεν είναι στο DNA ενός ολόκληρου λαού, όλα εξηγούνται απ'τις ιστορικές συνθήκες.

Ανώνυμος είπε...

ναί σωστά , όχι νά κρίνουμε άλλά νά κατανοήσουμε τήν έπενέργεια της ίστορίας πάνω στήν σημερινή μας ζωή , αύτό δέν έννοείς?

k2 είπε...

Ναι, κάπως έτσι :)