Κουπέπκια ατάκτως τυλιγμένα

Δολοφονίες ελληνικών

2012-01-09T21:34:00.007+01:00

Μέσα στις γιορτές, που ο κόσμος παραδοσιακά χαλαρώνει, βρήκα την ευκαιρία να διαβάσω λίγο περισσότερο από το συνηθισμένο. Έπεσε στα χέρια μου, μεταξύ άλλων, και το βιβλίο του Μεχμέτ Μουράτ Σομέρ, «Δολοφονίες Προφητών», εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση από τα τουρκικά της Ιώς Τσοκώνα. Δεν πρόκειται για κάποιο αριστούργημα της τουρκικής λογοτεχνίας, ένα ευχάριστο αστυνομικό μυθιστόρημα είναι. Οπότε δεν θα το σύστηνα για άλλο λόγο πέρα από το ότι υπό κανονικές συνθήκες θα αποτελούσε ένα συμπαθές και ελαφρύ αστυνομικό ανάγνωσμα. Όμως ούτε καν γι’αυτό μπορώ να το συστήσω. Μέσα στις 277 σελίδες του έχει τόσα λάθη ελληνικών που είναι σχεδόν αδύνατο να πιστέψει άνθρωπος ότι το βιβλίο αυτό το είδε, εκτός από το google translate, και ανθρώπου μάτι, παρόλο που στην αρχή μας λέει ότι έχει περάσει και από διόρθωση. Η τυπική διόρθωση βέβαια δεν συμπεριλαμβάνει τη γλωσσική επιμέλεια, αλλά και πάλι δεν νοείται έκδοση βιβλίου με τόσα γλωσσικά λάθη. Δεν ξέρω πόσο ασύμφορο είναι να περάσει ένα βιβλίο και γλωσσική επιμέλεια, εγώ παραθέτω κάποια παραδείγματα και κρίνετέ το εσείς. Επεξηγώ μόνο τα σημεία που νομίζω ότι δεν βγάζουν νόημα για μη τουρκόφωνους.

Κάνοντας τρεις επιτυχίες, κατέβηκε στον κοσμάκη, ενώ αργότερα επανήλθε στην υψηλή κοινωνία όπου και ανήκε. (σ. 14)

[...]αργούσε πολύ για να αρχίσει. (σ.18)

Πολλές φορές μάλιστα κατορθώνω να απογειωθώ στο ύψος του κεφαλιού του αντιπάλου, με αποτέλεσμα να του τα χώνω στη μούρη. (σ.25) Προφανώς εννοεί ότι μπορεί να κλοτσάει τον αντίπαλο στο πρόσωπο.

[...]δεν αφιερώνω καθόλου χρόνο για την εμφάνισή μου (σ. 25)

Αυτή είναι βέβαια η δουλειά του, να ελέγχει όσους μπαίνουν στο μαγαζί, εγώ όμως είμαι το αφεντικό και δικαιούμαι έξτρα συμπεριφορά. (σ. 28) Ίσως και έξτρα πατατάκια.

Πώς πας ν’ακούσεις ζωντανή μουσική; Έτσι πας να δεις και τραβεστί life. (σ. 42) Υποψιάζομαι ότι το πρωτότυπο γράφει live ή canlı στα τουρκικά.

Άλλαξα το κάθισμά μου και πήρα μια πιο μοιραία πόζα. (σ. 51)

«Να πάρουμε ένα απ’το ένα κι ένα απ’το άλλο και να τα μοιραστούμε», είπε. «Έτσι δεν θα μένει το μάτι του ενός στο φαγητό του άλλου». (σ. 65) Τουρκισμός, εννοεί «έτσι δεν θα λιμπιστούμε/ζηλεύουμε ο ένας το πιάτο που παρήγγειλε ο άλλος».

«Λέω να ξεκινήσω με το νερουλό. Το ξερό θα το φάω καπάκι» (σ. 67) Φαντάζομαι ότι αυτό που μεταφράζει νερουλό είναι το τουρκικό sulu που κατά λέξη είναι ο νερουλός, για φαγητο όμως σημαίνει μαγειρευτό. Σε γενικές γραμμές το αντίθετο του ψητού (αυτού που μεταφράζει ξερό). Λέω φαντάζομαι, γιατί δεν έχω το πρωτότυπο στα χέρια μου.

Δε μου αρέσει να με πιάνουν απ’τη μούρη. (σ. 72)

[...]το σπίτι της ήταν στο Τζιχανγκίρ. Για την ακρίβεια στο Σιρασελβιλέρ. (σ. 12) Το Τζιχαγκίρ είναι πράγματι περιοχή, αλλά η Σιρασελβιλέρ δρόμος. Θα ήταν σα να λέγαγαμε «το σπίτι της ήταν στο κέντρο, στο Πανεπιστημίου».

Πήρα αμέσως τον Χασάν, ο οποίος, όπως είπαμε, εκτελεί καθήκοντα ληξιαρχείου. (σ. 79)

«Μαμά, μπορείς να μας φτιάξεις τσάι; Αν έχεις, φέρε και λίγους κουραμπιέδες». (σ. 86) Αυτό το λέει ένας φανατικός ισλαμιστής στη μαμά του, ο οποίος δεν γιορτάζει φυσικά Χριστούγεννα, απλώς ζητάει λίγα μπισκότα. Κουραμπιές στα τουρκικά είναι γενικά το μπισκότο.

Να, απ’αυτούς τους τελευταίους φοβάμαι. (σ. 93) Το ρήμα «φοβάμαι» συντάσσεται στα τουρκικά με αφαιρετική πτώση (φοβάμαι από κάτι), σε αντίθεση με τα ελληνικά.

Σε γενικές γραμμές τα κορίτσια, παρ’ότι σκοτώνονται μεταξύ τους, καταφέρνουν να αλληλοσυμπαραστέκονται σε ώρα ανάγκης. (σ. 107)

Είχε ωραίο πρόσωπο, αλλά ήταν υπερβολικά αγράμματη. (σ. 108)

Δύσκολα ξημερώθηκα. (σ. 122) Τουρκισμός. Εννοεί «δύσκολα έβγαλα τη νύχτα».

Έπρεπε να ρωτήσω σε κάποιον ειδικό. (σ. 130) Το ρήμα «ρωτώ» στα τουρκικά συντάσσεται με δοτική.

«Ο τύπος ήθελε να το δώσει! Εμένα όμως δε μου αρέσουν αυτά...[...] «Πήξαμε στους ανώμαλους. Τώρα τελευταία βγήκαν κι αυτοί που ντε και καλά θέλουν να το δώσουν σε εμάς. Αφού έχουν τέτοια καΐλα, γιατί δε βρίσκουν κανέναν μπρατσαρά να το ευχαριστηθούν κιόλας; Τι δουλειά έχω εγώ να πηδάω άντρες;» (σ. 138) Συνομιλία δύο τραβεστί. Αν δεν σας βγάζει νόημα ο διάλογος ξαναδιαβάστε τον αντικαθιστώντας το ρήμα δίνω με το ρήμα παίρνω. Στα τουρκικά «göt vermek» σημαίνει «δίνω κώλο» ή ελληνιστί «τον παίρνω». Το εντελώς αντίθετο δηλαδή.

Δυο μήνες κυνηγώ αυτή τη δουλειά και μόλις την έδεσα. (σ. 157)

Ο Αλί δε φαινόταν στη μέση. (σ. 200) Τουρκισμός. Εννοεί ότι ο Αλί ήταν άφαντος.

[Είχε] ένα καθιστικό, ένα υπνοδωμάτιο, μια κουζίνα που έβγαινε στη βεράντα. (σ. 242)

Από πού μας βγήκε κι αυτός; (σ. 257) Τουρκισμός. Εννοεί «από πού ξεφύτρωσε αυτός;»

Δεν έχουμε κρυφά ο ένας απ΄τον άλλο. (σ. 257)

Παρέθεσα μόνο κάποια παραδείγματα από ένα βιβλίο διάσπαρτο με τουρκισμούς, μεταφραστικά και εκφραστικά λάθη. Δεν ξέρω ποιος είναι υπεύθυνος και κυρίως δεν ξέρω καθόλου πώς λειτουργούν οι εκδόσεις Πατάκη, αλλά νομίζω ότι παρόλο που η μετάφραση/διόρθωση/επιμέλεια είναι δουλειά ομολογουμένως δύσκολη και συχνά κακοπληρωμένη, η προχειρότητα δεν μπορεί να δικαιολογηθεί, πολλώ δε μάλλον να θεωρηθεί αρετή.

Πρωτοχρονιάτικο ποστ: Yeni Türkü – Ξενιτειάς δρόμοι

2011-12-31T12:29:00.002+01:00

(Göç yolları, τραγούδι των Yeni Türkü σε στίχους του Murathan Mungan - οι τουρκικοί στίχοι εδώ)

Ξενιτειάς δρόμοι

Πείτε το στα βουνά, στους ανέμους

Στα εξόριστα παιδιά

Κανείς να μη νικηθεί απ’τον φόβο

Υπάρχει πέρασμα προς το αύριο

Ξενιτειάς δρόμοι

Άνοιξαν για μας

Ανοίγουν, βέβαια

Ξενιτειάς δρόμοι

Μια μέρα θά’ρθει

Θ’αντιστραφούν

Ξενιτειάς δρόμοι

Αντιστρέφονται, βέβαια

Το πιο μεγάλο όπλο, να ελπίζεις

Να μας λείπουν τα ενθύμια

Ανοίξτε τον δρόμο για τα φτερωτά άλογα

Για τα παιδιά που γυρνάνε απ’την εξορία

Ανάψτε φωτιές στις κορφές

Υπάρχει πέρασμα προς το αύριο

Ξενιτειάς δρόμοι

Άνοιξαν για μας

Ανοίγουν, βέβαια

Ξενιτειάς δρόμοι

Μια μέρα θά’ρθει

Θ’αντιστραφούν

Ξενιτειάς δρόμοι

Αντιστρέφονται, βέβαια

Κι αν σκορπιστήκαμε στους δρόμους της ξενιτειάς

Αύριο όλος ο κόσμος είναι δικός μας...

Σημείωση:

Είπα να φερθώ σαν να είμαστε σε άλλες εποχές και να γράψω ένα σαχλο-ποστ για την Πρωτοχρονιά. Να βάλω μια φωτογραφία της Λουλούς (το περίφημο peugeot 206 των κουπεπκιών που βγαίνει στη σύνταξη) για να την αποχαιρετήσω, και μαζί ένα χαζοχαρούμενο τραγουδάκι με τη Βουγιουκλάκη οδηγό. Να βάλω επίσης κι άλλο ένα τραγούδι, που το άκουσα σήμερα το πρωί και το θυμήθηκα: Maskeli balo (μπαλ μασκέ) – εδώ σε διασκευή του τουρκικού ροκ γκρουπ Athena, αν και η πρώτη τουρκική εκδοχή είναι αυτή των Yeni Türkü. Και ναι, αν σας θυμίζει κάτι είναι διασκευή ενός πολύ γνωστού ελληνικού τραγουδιού – κατά τη γνώμη μου η τουρκική εκδοχή είναι καλύτερη, και κυρίως αυτή των Athena, οι οποίοι πήραν αυτό το μάλλον κακό τραγουδάκι και το μετέτρεψαν σ’ένα ροκ τραγούδι που υπό τις κατάλληλες συνθήκες ακούγεται.

Κι έτσι έφτασα σ’αυτό εδώ το τραγούδι των Yeni Türkü (τουρκικό συγκρότημα με ενδιαφέρουσα ιστορία και ήχους, μπαίνει κι αυτό στη λίστα με τα ποστ που περιμένουν να γραφτούν) που μου φάνηκε κατάλληλο: αισιόδοξο αλλά όχι χαζοχαρούμενο. Οι στίχοι είναι του Murathan Mungan, σημαντικού Τούρκου λογοτέχνη (μέχρι να γίνει ποστ κι αυτός, βλ. εδώ). Υπάρχει κι άλλη μια εκδοχή του (μεταγενέστερη, από άλμπουμ του 2004 με διασκευές τραγουδιών σε στίχους του Μουρατχάν Μουνγκάν), απ'τον (μακαρίτη) Τούρκο ρόκερ Τζεμ Καρατζά (Cem Karaca).

...σπάνιο να βρεις δυο μαζί

2011-12-20T17:41:00.004+01:00

Δύσκολα τα ζητήματα καρδιάς! Ειδικά όταν μπλέκονται στην υπόθεση, εκτός απ'τον καψουρωμένο πλην καταχρεώμενο Εδιμβουργέζο υφαντουργό και το αντικείμενο του πόθου του, ένας σπάταλος, διεφθαρμένος και άδικος άρχοντας, ένας ευαίσθητος δήμιος και ο βοηθός του που, παρά τις συμβουλές του θνήσκοντος πατρός του, μάλλον διάλεξε λάθος επάγγελμα.

Πλήρης κριτική θα ακολουθήσει αν και όποτε ευκαιρήσουν τα κουπέπκια (έχουν πέσει και κοινωνικές υποχρεώσεις τελευταίως, καταλαβαίνετε). Προς το παρόν ένα έχω μόνο να σας πω: πηγαίντε οπωσδήποτε να δείτε την "Μπαλάντα ενός ευαίσθητου δήμιου" των Αστούρθων. Βιαστείτε, γιατί ο βασιλιάς αποφάσισε ότι το επάγγελμα του δήμιου θα ανοίξει στην ιδιωτική πρωτοβουλία και ενδέχεται δήμιος και βοηθός δήμιου να κατέβουν σε απεργία διαρκείας...

Συντελεστές και λοιπές πληροφορίες στο σάιτ των Αστούρθων (αδελφού σωματείου των Τσιριτσάντζουλων, για όσους τους γνωρίζουν).

"Ο ξεναγός"

2011-12-03T22:05:00.005+01:00

"Ο ξεναγός" του Ζαχαρία Μαυροειδή είναι μια συμπαθητική ταινία που βλέπεται ευχάριστα (εδώ η σύνοψη, απ'το σάιτ της ταινίας που έχει και τους συντελεστές, διάφορα έξτρα κλπ.). Δεν είμαι σε θέση να γράψω πλήρη κριτική (και δεν είμαι και καλή σ'αυτό), οπότε θα πω λίγα πράγματα επιγραμματικά.

Πλην:

Κάτι μου έλειπε στο στόρι, χωρίς να μπορώ να προσδιορίσω τι ακριβώς. Απλώς δεν ένιωθα αρκετα να με βάζει κάπως "μέσα" η ταινία, να με παρασέρνει η υπόθεση.
Ο "χορός" (χορωδία) που εμφανίζεται στα καλά καθούμενα στη μέση του δρόμου προς το τέλος της ταινίας. Ναι, το ξέρω, οι περισσότεροι θα έβαζαν αυτή τη λεπτομέρεια (που παραπέμπει σε "Mighty Aphrodite" του Woody Allen; σε κάτι από Αλμοδόβαρ;) στα μεγάλα συν της ταινίας. Η παραξενιά μου είναι ότι δεν μ'αρέσουν οι σουρεαλιστικές προσθήκες σε κατά τα άλλα ρεαλιστικά έργα - είμαι κι άνθρωπος του ρεαλισμού (έως νατουραλισμού, Ζολά και ξερό ψωμί), τι να κάνω;

Συν:

Οι ηθοποιοί.
Πολύ καλή μουσική.
Πολύ προσεγμένες και χαριτωμένες λεπτομέρειες, π.χ. οι τίτλοι.

Το πιο μεγάλο συν:

Οι χαρακτήρες. Κι αυτή είναι η άλλη μου παραξενιά: δεν μπορώ τα βιβλία ή τις ταινίες όπου οι χαρακτήρες δεν έχουν συνοχή. Ε λοιπόν, στον Ξεναγό όλοι οι χαρακτήρες έχουν συνέπεια. Έχουν χαρακτηριστικά που τους ακολουθούν απ'την αρχή μέχρι το τέλος, κι αυτό ισχύει για όλους τους χαρακτήρες. Αλλά πιο πολύ είναι βέβαια εμφανές στον κεντρικό ήρωα, τον ίδιο τον ξεναγό. Το ότι ψάχνει την ταυτότητά του (επαγγελματική και σεξουαλική) δεν τον κάνει αλλοπρόσαλλο: είναι σταθερά αυτό που θα λέγαμε "σπάστης". Ίσως γι'αυτό δεν μπορεί να ξεκαθαρίσει και τι θέλει, παρότι στα απλά και καθημερινά όχι απλώς ξέρει τι θέλει αλλά ακολουθεί συγκεκριμένες ιεροτελεστίες (π.χ. ο τρόπος που βουρτσίζει τα δόντια του ή το πώς διπλώνει τα μπλουζάκια του) που μάλιστα τονίζονται πολύ ωραία με τη σκηνοθεσία και την ερμηνεία.

Αν και λίγο φρίκαρα με τα χούγια του ξεναγού: ταυτίστηκα! Μα αλήθεια, είμαι ΤΟΣΟ σπάστης; :)

Σταγονίδια

2011-11-28T21:30:00.004+01:00

(Σημειώσεις κρίσης, 1)

Πληροφορηθήκαμε την Κυριακή την κίνηση σπουδαστών της Σχολής Ευελπίδων να μετατρέψουν την επέτειο του Πολυτεχνείου σε αντι-επέτειο τραγουδώντας τον ύμνο της 21^ης Απριλίου. Το γεγονός μου φαίνεται αληθοφανές και δεν με εκπλήσσει: απ’τη μικρή μου εμπειρία με στρατιωτικούς μπορώ να πω ότι μια προτίμηση στην «τάξη και ασφάλεια» την έχουν, ενώ ταυτόχρονα δεν βλέπουν με καλό μάτι τις διεκδικήσεις και μαζικές εκδηλώσεις κάθε είδους. Επίσης από τις διηγήσεις τους είχα καταλάβει ότι η γιορτή του Πολυτεχνείου δεν έχει στη Σχολή Ευελπίδων τη βαρύτητα και την αίγλη που έχουν οι εθνικές επέτειοι της 25^ης Μαρτίου και της 28^ης Οκτωβρίου. Το ρεπορτάζ λέει μάλιστα ότι πρωτεργάτης της κίνησης ήταν ο αρχηγός των Ευελπίδων. Αρχηγός απ’όσο ξέρω ονομάζεται ο τεταρτοετής με την υψηλότερη βαθμολογία ∙ οι υπόλοιποι (και ειδικά οι των μικρότερων τάξεων) είναι υποχρεωμένοι να του φέρονται με σεβασμό, επομένως δεν είναι απίθανο ο ίδιος να το έκανε και μόνο για τη χαρά του να το παίξει ακόμα μια φορά αρχηγός και οι υπόλοιποι να τον ακολούθησαν απ’τη μια γιατί δεν τους φάνηκε και τόσο κακή ιδέα κι απ’την άλλη γιατί δεν λες στον αρχηγό ότι πάει να κάνει βλακεία.

Αυτό που μου κάνει εντύπωση είναι ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζει το Βήμα την είδηση και το πώς τη σχολιάζει στο κύριο άρθρο. Το γεγονός είναι όντως αποκρουστικό και ανησυχητικό: πρέπει να αναρωτηθούμε τι εκπαίδευση δίνει και τι αποφοίτους βγάζει η Σχολή Ευελπίδων εδώ και χρόνια. Όμως σε καμία περίπτωση δεν κινδυνεύει αυτή τη στιγμή η Ελλάδα από στρατιωτική δικτατορία. Ούτε μέσα στον στρατό ούτε έξω απ’αυτόν, στην κοινωνία ολόκληρη, υπάρχουν οι κατάλληλες συνθήκες για να γίνει και να σταθεί μια δικτατορία. Ο σχολιασμός του Βήματος μου φαίνεται κομμένος και ραμμένος για να μας φοβερίσει μ’έναν ανύπαρκτο κίνδυνο. Κι αυτό, για να νομιμοποιήσει την παρούσα κυβέρνηση, παρουσιάζοντάς τη όχι μόνο σαν το μικρότερο κακό, αλλά και ως «ομαλότητα» σε αντίθεση με μια «ανωμαλία» που μπορεί να συμβεί αν συνεχίσουμε με τις αντιδράσεις μας να «απαξιώνουμε τους θεσμούς». Το Βήμα μπλέκει, για να βγάλει αυτό το ηθικό δίδαγμα, πράγματα διαφορετικά μεταξύ τους: την απαξίωση των θεσμών, τις διαμαρτυρίες της 28^ης Οκτωβρίου, το περιστατικό της Σχολής Ευελπίδων. Και με διδακτικό ύφος μας λέει ότι δεν θυμόμαστε δικτατορία, γι’αυτό προφανώς δεν εκτιμάμε τη δημοκρατία που έχουμε σήμερα. (Επιχείρημα που θυμίζει πολύ αυτά που μας έλεγαν για την οικονομική μας κατάσταση: δεν θυμόμαστε τη φτώχεια της δεκαετίας του ’50, γι’αυτό μεγαλοποιούμε τη σημερινή ύφεση.)

Κι επειδή δεν θυμόμαστε δικτατορία, δεν πρέπει να θέλουμε περισσότερη δημοκρατία; Εξακολουθώ να μη θεωρώ ότι έχουμε χούντα, όπως λένε πολλοί. Η έκφραση της τελευταίας πρότασης του κύριου άρθρου του Βήματος μού φαίνεται όμως ότι περιγράφει πολύ καλά αυτό που έχουμε: «μειωμένη δημοκρατία». Τους λόγους και τον τρόπο με τους οποίους περιορίζεται η δημοκρατία περιγράφει εξαιρετικά ο Αχμέτ Ινσέλ στο πολύ καλό άρθρο του για τον «δημοκρατικό αυταρχισμό». Η κυβέρνηση Παπαδήμου είναι – απ’όσο μπορώ να καταλάβω χωρίς να είμαι νομικός – τυπικά νόμιμη ∙ δεν είναι όμως νομιμοποιημένη. Για την ακρίβεια, και η προηγούμενη κυβέρνηση είχε χάσει τη νομιμοποίησή της. Και οι δύο στέκονται – για πόσο ακόμα; – μόνο χάρη στον μπαμπούλα ότι η ακυβερνησία ή οι εκλογές θα φέρουν χάος. Και οι δύο επιβάλλουν μέτρα οριακής συνταγματικότητας (τουλάχιστον αυτό κατάλαβα απ'αυτό το κείμενο του Χασοδίκη).

Όλα αυτά θα μπορούσα να τα έχω πει και μ’ένα βίντεο, γιατί η ιστορία με τα «σταγονίδια» αυθόρμητα μου θύμισε την ταινία Λούφα και Παραλλαγή, και συγκεκριμένα τη σκηνή όπου ο συνταγματάρχης ζητάει απ'τους φαντάρους να ετοιμάσουν ένα τεράστιο πορτρέτο του Λένιν και κάμποσα σφυροδρέπανα. Τελικώς αποδεικνύεται ότι θα χρησιμοποιηθούν στα σκηνικά μιας ταινίας, αλλά και η εικασία ενός («υπόπτων κοινωνικών φρονημάτων») φαντάρου, ότι θα τα παρουσιάσουν ως ευρήματα που θα αποδεικνύουν την ύπαρξη κομμουνιστικής συνωμοσίας, ακούγεται πολύ αληθοφανής. Άλλωστε πάνω σε τέτοιες φήμες και εικασίες δεν στήθηκε η νομιμοποίηση της 21ης Απριλίου; Το στρατιωτικό πραξικόπημα παρουσιάστηκε ως απαραίτητο για να σωθεί η χώρα απ'τον κομμουνιστικό κίνδυνο και απ'την αναρχία στην οποία οδηγούσε η ασυνεννοησία των πολιτικών δυνάμεων. Όπως ακριβώς μια υποτιθέμενη κομμουνιστική απειλή χρησίμευε για να νομιμοποιείται η χούντα, η πιθανότητα η δυσαρέσκεια που επικρατεί στην κοινωνία να οδηγήσει σε δημοκρατική εκτροπή χρησιμοποιείται σήμερα για να ενισχυθεί στα μάτια της κοινωνίας η πολύ περιορισμένη νομιμοποίηση της κυβέρνησης Παπαδήμου.

Ιδού το βίντεο:

Και μια μικρή σημείωση (αν και απεχθάνομαι τους αφορισμούς): στο ερώτημα «εθνικό συμφέρον ή δημοκρατία», η μόνη σωστή απάντηση είναι «το εθνικό συμφέρον είναι η δημοκρατία».

Βορίδης ueber alles

2011-11-16T14:57:00.007+01:00

Σημερινή συνέντευξη του Βορίδη στο γαλλικό Minute. Ενδιαφέρουσα προσαρμογή για το γαλλικό κοινό. Το σουρεαλιστικό συμπέρασμα βέβαια του ανενημέρωτου Γάλλου αναγνώστη θα είναι ότι "οι ξένοι έρχονται στην Ελλάδα για να εκμεταλλευτούν τις κοινωνικές μας παροχές". Τ'ακούσαμε κι αυτό...

16 novembre 2011
EUROPE

«Minute »: Pourquoi avez-vous accepté d’intégrer ce gouvernement?

Makis Voridis: Ce gouvernement n’est pas basé sur le programme d’un parti, mais simplement
sur un objectif limité dans le temps (une cen tainede jours) : stabiliser la situation, sauver l’économie et garantir le financement de l’économie grecque. Il a donc un but très fédérateur, qui est de sortir la Grèce de la tourmente. Notre mission consiste à mettre en oeuvre les décisions prises lors du sommet européen du 26 octobre, car la participation du pays à la zone euro est en jeu – autrement dit, l’avenir de la Grèce, mais aussi, à bien des égards, l’avenir de l’Europe, car notre éviction pourrait avoir de terribles conséquences. L’enjeu est donc de taille et il était normal que nous répondions positivement à l’appel du premier ministre Lucas Papademos [ndlr: ex-viceprésident de la Banque centrale européenne, ancien de la banque américaine Goldman Sachs], puisqu’il a proposé une trêve générale et un «gouvernement d’entente et d’équilibre » dans l’intérêt de la nation. Le nouveau gouvernement est pressé par Bruxelles et le Fonds monétaire international (FMI) de ramener le plus rapidement possible notre pays, dont l’endettement atteint 162 % du PIB, à la stabilité économique..

Est-ce que cette cohabitation ne risque pas d’être difficile, voire stérile?

Nous devons, certes, faire fonctionner une équi pe ministérielle aux sensibilités politiques très diverses: c’est évidemment un défi, mais je crois que nous le relèverons tous. Et ce, à condition
que chaque parti accepte de mettre ses idéesde côté pour parer au plus pressé, qui est de réduire la dette. Nous éviterons tous de critiquer nos partenaires sur la place publique, même si
les discussions seront évidemment possibles en conseil des ministres. Le plus important est de concrétiser les mesures d’assainissement budgétaire de la Grèce, pour débloquer prochainement une tranche vitale de 8 milliards d’euros sur le premier prêt accordé par l’Union européenne. D’ailleurs, pour revenir à votre question, bien au-delà du risque de cohabitation difficile, il était important de montrer la volonté de la Grèce d’appliquer les engagements pris auprès de nos partenaires européens. Cette coalition, pratiquement et symboliquement, illustre la volonté générale de sortir le pays de la crise. C’est aussi une manifestation de cohésion nationale, face aux troubles internes qui ont pu agiter la Grèce.

Quelles solutions proposerez-vous?

Il y a de solides raisons d’espérer sortir de la crise. La solution primordiale, c’est de continuer le plan de financement prévu avec nos partenaires: effacement de 100 milliards d’euros de dette publique détenue par les banques, un prêt supplémentaire et une recapitalisation des banques
grecques. Sans cela, la stabilité est impossible. Ensuite, il faut réduire drastiquement le déficit
et équilibrer le budget, notamment en réduisant fortement le train de vie de l’Etat et de la fonction publique. Enfin, il faut redynamiser notre économie, nous montrer plus compétitifs et, bien sûr, lutter à tout prix contre la corruption.

L’implication du FMI et de l’UE dans vos affaires ne met-elle pas en péril la souveraineté de la Grèce?

C’est ainsi: il existe des lois européennes et des procédures appliquées à tous les membres de la zone euro lorsque le budget ou les éléments macroéconomiques sont déficients. Les contrôles
vont évidemment être accrus avec l’accord du 26 octobre…

N’est-ce pas un obstacle concernant la défense des intérêts de la Grèce? Par rapport à vos relations avec la Turquie, par exemple…

En fait, tout dépend du problème dont il pourrait être question. En l’état, je ne peux pas vous répondre sans un cas précis à traiter. Ce qui est sûr, c’est que si une menace grave pesait sur
l’intérêt national de la Grèce, je ferai mon devoir.

L’immigration semble également poser un grave problème social en Grèce…

L’immigration constitue effectivement un grand problème dans notre pays, mais si vous voulez bien, nous attendrons les élections législatives du 19 février pour en reparler! Tout le monde, au sein du gouvernement, ne partage pas notre programme concernant l’immigration. Ce que je peux vous dire, c’est que ce sera forcément un sujet abordé en conseil des ministres, car nous pensons que, pour résoudre la crise, il est indispensable de changer le code de la nationalité,
limiter drastiquement les aides sociales et inverser les flux migratoires.

Que pensez-vous des émeutes des Indignés?

C’est délicat… Je peux évidemment comprendre qu’il y ait beaucoup de mécontents. Bien des
gens rencontrent les pires difficultés à cause du chômage, ou des coupes qui ont été faites dans les salaires et les retraites; mais il est important de refuser la violence et d’établir un dialogue. Concrètement, il faut prendre le maximum de mesures sociales pour éviter l’aggravation de la situation des plus modestes de mes concitoyens. Mais il est tout aussi important de réformer l’état socialiste mis en place par la gauche, qui, structurellement, coûte une fortune et qui, finalement, est en partie à l’origine de la crise qui nous frappe. Cette faillite du système nous ramène d’ailleurs au problème de l’immigration, car les étrangers installés en Grèce, généralement illégaux, sont le plus souvent venus pour bénéficier de notre système d’assistance publique. Ce faisant, en cette période de crise, chaque euro qui leur est alloué manque cruellement aux plus pauvres d’entre nous.

[Propos recueillis par P. Cousteau]

Η μη πρόταση γάμου

2011-10-09T09:02:00.000+02:00

(Αφιερωμένο)

Milch

2011-07-22T23:30:00.003+02:00

Για την Αυστρία που έζησα τις τελευταίες δυο βδομάδες μπορώ να γράψω πολλά, ενδιαφέροντα, προσωπικά, γελαδερά, ιστορικά. Δεν θα το κάνω. Όχι γιατί βαριέμαι αλλά γιατί θέλω να μοιραστώ μόνο την πιο έντονη ανάμνηση από το Γκρατς με την επονομασία Milch. Το βίντεο δεν είναι φυσικά από το Γκρατς, έχει όμως τον καλύτερο ήχο που βρήκα στο γιουτούμπι. Πρόκειται για απόσπασμα από το μιούζικαλ Elisabeth. Ακολουθούν οι στίχοι γερμανιστί (δε θέλω γκρίνιες για το αμετάφραστο, είναι τουλάχιστον hochdeutsch, σε αντίθεση με αυτό που υπέστην δυο βδομάδες).

FRAUEN:
Wann gibt’s endlich Milch?
Warum wird uns nicht aufgemacht?

LUCHENI:
Heute keine Lieferung!

MÄNNER:
Wieder umsonst.
Die Kanne leer, wie so oft.
Umsonst gefrorn und gehofft, die halbe Nacht.

MENGE:
Jemand belügt uns.
Jemand betrügt uns.
Jemand hält uns für dumm.
Wir müssen hungern,
andere lungern
in den Palästen rum...
Schluss!

LUCHENI:
Wollt ihr wissen, wer die Milch euch nimmt?

MENGE:
Sag wer?

LUCHENI:
Die ganze Milch ist nur für sie bestimmt!

MENGE:
Für wen?

LUCHENI:
Für eure Kaiserin! Sie braucht sie für...

MENGE:
Für was?

LUCHENI:
... ihr Bad!

MENGE:
Was?

LUCHENI:
Ja!

FRAUEN:
Was für ein Skandal!

LUCHENI:
Ein Skandal!

FRAUEN:
Das hätt’ ich nie von ihr geglaubt!

LUCHENI:
Das hättet ihr nie von ihr geglaubt!

MÄNNER:
Kinder sterben, weil’s keine Milch gibt für sie...

LUCHENI:
Keine Milch für die Kinder!

MÄNNER:
... während sie badet darin...

LUCHENI:
Sie badet darin!

MÄNNER:
... und uns beraubt!

MENGE:
Was nützt das Klagen,
man muss verjagen,
die uns ins Unglück führ’n!

LUCHENI:
Verjagt, die euch ins Unglück führ’n!

MENGE:
Weg mit den Drohnen,
die uns nicht schonen –
Lasst sie die Volkswut spür’n!

LUCHENI:
Lass sie die Volkswut spür’n!

MENGE:
Schluss!

LUCHENI:
Wollt ihr hören, was die Kaiserin quält?

MENGE:
Sag, was?

LUCHENI:
Wenn sie in ihrem Kamm die Haare zählt,...

MENGE:
Wie das?

LUCHENI:
... weint sie vor Kummer,
denn sie trauert um...

MENGE:
Um was?

LUCHENI:
... ihr Haar!

MENGE:
Was?

LUCHENI:
Ja!

MENGE:
Zeit, sich zu wehren!

LUCHENI:
Höchste Zeit!

MENGE:
Wir woll’n sie lehren...

LUCHENI:
Wir woll’n sie lehren!

MENGE:
... dass man uns nicht verlacht.

LUCHENI:
Lasst euch nicht mehr verhöhnen!

MENGE:
Brot für die Armen!
Recht statt Erbarmen!
Nieder mit jeder Macht!

LUCHENI:
Freiheit für das Volk!

MENGE & LUCHENI:
Brüder seid bereit,
es ist soweit!
Schluss mit dem Leid! Sagt ja!
Die neue Zeit ist da!

Οι πλατείες κι οι πορείες

2011-06-11T02:13:00.004+02:00

Το ποστ αυτό γράφεται στο πλαίσιο του αφιερώματος "Πλατεία και Δημοκρατία".

Ο απολογισμός που μπορώ να κάνω για το Σύνταγμα δεν είναι αντιπροσωπευτικός γιατί δεν βρίσκομαι εκεί κάθε μέρα. Πηγαίνω όποτε και όσο μπορώ. Γι’αυτό δεν θα επιχειρήσω να κάνω συνολικό απολογισμό, μόνο να παραθέσω κάποιες σκέψεις που γυροφέρνω στο μυαλό μου με αφορμή τις πλατείες. Αρχικά προσπαθούσα να ταύτισω το εγχειρήμα με ό,τι καλούπια είχα ήδη στο κεφάλι μου, και για να το καταλάβω και για να το αναλύσω. Πορείες, συλαλλητήρια, πολιτικές συνελεύσεις. Όταν έπρεπε να το περιγράψω έλεγα: θυμίζει συνάθροιση προεκλογικής ομιλίας, αναμονή πριν τη συναυλία, συλλαληλητήριο για τη Μακεδονία, λαΐκό πανηγύρι επαρχίας. Και προσπαθώ τόσες μέρες να βρω τι κοινό έχουν αυτοί οι άσχετοι μεταξύ τους συνειρμοί. Βρήκα δύο. Το ένα είναι το πλήθος. Ατέλειωτοι άνθρωποι μαζεμένοι σε παρέες, πηγαδάκια που έχουν συγκεντρωθεί για έναν σκοπό σε κάποιο μέρος. Για ν’ακούσουν τον ηγέτη, τον τραγουδιστή, το εθνικό κάλεσμα. Κοινή συνισταμένη, το εξωτερικό γεγονός που τους ενώνει. Αυτό ήταν εύκολο, πολλές αναλύσεις διαβάζουμε τελευταία για την έννοια του πλήθους, την κινητήριο αυτή δύναμη που μπορεί να κάνει θαύματα μόνο και μόνο λόγω του όγκου της.

Το δεύτερο που μου πήρε μέρες να το προσδιορίσω ήταν πιο χωροταξικό. Αναρωτιόμουν γιατί σε καμία περιγραφή δεν μου ερχόταν η εικόνα της πορείας στο μυαλό μου, ενώ τα επιμέρους χαρακτηριστικά περισσότερο πολιτικά είναι παρά οτιδήποτε άλλο. Και τελικά το βρήκα: Η στατικότητα της πλατείας. Σε αντίθεση με τι; Με την κινητικότητα της πορείας. Στην πορεία ξεκινάς με καθορισμένο από πριν στόχο. Έχεις αρχή, μέση, τέλος και ειρμό. Φωνάζεις συνθήματα, δεν εγκαταλείπεις το μπλοκ και μένεις οχυρωμένος στις αλυσίδες όταν χτυπάνε τα ΜΑΤ. Όσο μπορείς. Στόχος είναι ν’ακουστείς, να συσπειρωθείς και να ταυτιστείς με την αναγνωρισιμότητα που σου προσφέρει το μπλοκ, την προσωπική σου ανωνυμία και τα συνθήματα που υπερβατικά ενώνουν σε μια φαντασιακή κοινότητα κοινών διεκδικήσεων. Διεκδικήσεων προσεκτικά ορισμένων από πριν και σχεδόν σχεδιασμένων με μοιρογνωμόνιο. Ξέρεις απόλυτα ποια είναι τα διακυβεύματα και το μόνο που μπορεί να σε εκπλήξει είναι κάποια ευφάνταστα συνθήματα (δεν λέω για τους μπάτσους, αυτό δεν είναι πια έκπληξη). Για να είσαι σωστός διαδηλωτής μένεις οχυρωμένος στις αλυσίδες του μπλοκ σου, αλλιώς, αν περιφέρεσαι δεξιά-αριστερά προσπαθώντας να βγάλεις άκρη με τα υπόλοιπα μπλοκ ή να μετρήσεις κεφάλια ή να βγάλεις καμιά πανοραμική, κατατάσσεσαι πάραυτα στην κατηγορία του Γιαπωνέζου τουρίστα και όχι σ’αυτήν των σοβαρών και συνειδητοποιημένων διαδηλωτών. Αν έπρεπε να χαρακτηρίσω από χωροταξικής άποψης μια πορεία η λέξη που θα επέλεγα είναι «κατακερματισμός». Όχι ιδεολογικός, ούτε πολιτικός, αυστηρά γεωγραφικός. Ο γεωγραφικός κατακερματισμός αποτελεί προϋπόθεση της ιδεολογικής σύμπνοιας σε καθεστώς πορείας. Στην πορεία πας για να εκτελέσεις το χρέος που έχεις ιδεολογικά αναλάβει από πριν, σχεδόν εργολαβικά. Δεν πας όμως για να ζυμωθείς με άλλους ανθρώπους, με διαφορετικές ιδέες, δεν πας για να δεις ή να κάνεις την έκπληξη. Φανταστείτε μια πορεία όπου όλοι οι συμμετέχοντες περιφέρονται άτακτα πάνω-κάτω, μιλάνε με όποιον βρουν μπροστά τους και διαπραγματεύονται το τελικό διακύβευμα. Μια τέτοια εικόνα θα ακύρωνε την ίδια την έννοια της πορείας, η οποία εκκινεί από κάπου και τερματίζει κάπου αλλού, έχοντας προκαθορισμένα αιτηματα και στόχους. Υλικός στόχος είναι να τερματίσουν όλα τα μπλοκ στην γραμμή του ορισμένου από πριν τέρματος και να «διαλυθούν ησύχως», ενώ η συνεκτική της δύναμη είναι η πειθαρχεία στον τρόπο που κινούμαστε. Η τελική ένωση μέσω του κατακερματισμού. Λόγω της φύσης του εγχειρήματος.

Στις πλατείες συμβαίνει το αντίθετο. Και γι’αυτό, ενώ η μαζική προσέλευση παραπέμπει εν πρώτοις σε πορεία, κανένα άλλο στοιχείο δεν θυμίζει αυτού του τύπου την έκφραση. Γι’αυτό για τις πλατείες ο χωροταξικός όρος που θα επέλεγα είναι «ζύμωση». Ζύμωση όλων των τύπων: πολιτική, ιδεολογική, κοινωνική, προσωπική, συλλογική. Εκεί επιβάλλεται η –σχεδόν άναρχη- κινητικότητα των συμμετεχόντων σε όλο το εύρος του χώρου που οι ίδιοι πολύ συγκεκριμένα έχουν ορίσει. Ενώ η κινητικότητα του χώρου της πορείας στηρίζεται εν πολλοίς στην στατικότητα των συμμετεχόντων μέσα σ’αυτή, η στατικότητα της πλατείας επιτρέπει, σχεδόν επιβάλλει την κινητικότητα των συμμετεχόντων. Γι’αυτό η πλατεία ως έννοια είναι πολύ πιο ευέλικτη ως προς το ποιόν των υποκειμένων που την απαρτίζουν. Δεν χρειάζεται να «δηλώσουν» εκ των προτέρων σαφή ιδεολογική τοποθέτηση, δεν κατεβαίνουν υποχρεωτικά υπό την σκέπη ενός φορέα/συνδικαλιστικού οργάνου/παράταξης/κόμματος. Γι’αυτό και τα όρια εντός του –κατά τα άλλα- ευκρινώς ορισμένου χώρου είναι σαφώς πιο ρευστά, πιο ευέλικτα, και τελικά πιο προσπελάσιμα. Η φυσική δρασκελιά που σε μεταφέρει από τον έναν χώρο στον άλλον, στην πλατεία μπορεί να σε μεταφέρει και σε διαφορετικό ιδεολογικό σύμπαν. Γι’αυτό και στην αρχή δεν μπορούσα να εξηγήσω γιατί κάθε φορά κατέληγα με διαφορετικές παρέες, σε διαφορετικό παρτέρι, με περισσότερους αγνώστους απ’ό,τι γνωστούς, κι όλο αυτό με τεράστια φυσικότητα. Η προσλαμβάνουσα εικόνα δηλαδή αλλάζει κάθε φορά ανάλογα με τους ανθρώπους με τους οποίους μιλάς, με το εκάστοτε πηγαδάκι, με την πάνω ή την κάτω πλατεία. Είναι σαν να έχεις μια μαγική εικόνα που μεταβάλλεται κάθε φορά που στρέφεις τον φακό σου κατά λίγες μοίρες. Η πανοραμική δε εικόνα της ευρυγώνιας λήψης δείχνει κάτι παραπάνω από ανθρώπινες κουκίδες. Δείχνει την πολυμορφία ενός μικρόκοσμου αρκετά αντιπροσωπευτικού της ελληνικής κοινωνίας. Γι’αυτό κι η εικόνα που με ξένισε στην αρχή, αυτή του «ό,τι νά’ναι», που δεν παραπέμπει σε μια συγκεκριμένη μερίδα ανθρώπων με διακριτά χαρακτηριστικά, αλλά σε πολλές και διαφορετικές πραγματικότητες, στο τέλος συνειδητοποίησα ότι αποτελεί συστατικό στοιχείο της πλατείας. Στην πορεία ξέρεις τι να περιμένεις, φαντάζεσαι από πριν τα πρόσωπα, αν όχι τα επιμέρους χαρακτηριστικά τους, τουλάχιστον το στιλ, την εμφάνιση και σε γενικές γραμμές τις απόψεις τους. Στην πλατεία, πέρα από παρατηρήσεις τόσο γενικόλογες που καταντούν αφόρητη κοινοτοπία, δεν μπορείς να κατατάξεις το πλήθος στα γνωστά σχήματα με τα οποία έχεις μάθει να πορεύεσαι τόσα χρόνια.

Το στοίχημα λοιπόν της πλατείας, ο τελικός στόχος αν θέλετε, δεν είναι μόνο τα συνθήματα, οι διεκδικήσεις και η αυτοοργάνωση. Το στοίχημα είναι πάνω απ’όλα η ζύμωση διαφορετικών μεταξύ τους ανθρώπων, η αλληλεπίδραση που μπορεί να έχει η συνάντησή τους και το αποτέλεσμα που αυτή μπορεί να επιφέρει. Δεν ξέρω αν η ζύμωση αυτή θα οδηγήσει σε άμεσα και χειροπιαστά αποτελέσματα (κανείς δεν μπορεί να το ξέρει), αυτό που ξέρω σίγουρα πάντως είναι ότι η εμπειρία της πλατείας θ’αφήσει στους συμμετέχοντες, ανεξάρτητα από την πρακτική έκβαση του εδώ και του τώρα, κάτι ανεκτίμητο: την πολιτική παρακαταθήκη της δυνητικής ανατροπής που μπορεί να προέλθει από την κινητοποίηση του στατικού.

ΥΓ. Το ποστ αυτό συνειδητά δεν εστιάζεται στο τι ακριβώς συμβαίνει αυτές τις μέρες στην πλατεία. Όταν η δράση προηγείται, η ανάλυση δεν μπορεί παρά να περιμένει.

Με τους πολλούς, ουσιαστικά όμως

2011-05-31T21:32:00.002+02:00

(Σχόλιο στον βιβλιοθηκάριο με τον εμπνευσμένο τίτλο.)

Για όποιον πιστεύει ότι οι άνθρωποι δεν είναι όχλος που πρέπει να τον νουθετήσουν ή να τον χειραγωγήσουν κάποιοι ηγέτες, αλλά πολίτες που πρέπει να έχουν άποψη και που έχουν το δικαίωμα να διαμαρτύρονται, το ότι είναι τόσες μέρες τόσοι άνθρωποι στους δρόμους δεν μπορεί παρά να είναι καταρχήν θετικό. Ωστόσο, αντί απλώς να παρασυρθούμε απ’τη χαρά μας που έχει βγει ο κόσμος στους δρόμους, που κάτι δείχνει να κινείται με τον τρόπο που μας αρέσει να κινείται -δηλαδή από τα κάτω- ίσως πρέπει να σταθούμε λίγο κριτικά απέναντι σ’αυτό που συμβαίνει. Όχι τόσο απέναντι σ’αυτούς που συμμετέχουν, όσο απέναντι στον τρόπο που εκλαμβάνουμε εμείς τα τεκταινόμενα, δηλαδή απέναντι στους ίδιους μας τους εαυτούς κι απέναντι σ’αυτό που (νομίζουμε ότι) είμαστε.

Αν λοιπόν είμαστε απαλλαγμένοι από ελιτισμούς, δεξιούς (οι διαμαρτυρίες είναι ανομία, οι άνθρωποι όχλος) ή αριστερούς (οι προλετάριοι είναι καλοί αλλά αδαείς, χρειάζεται μια επαναστατική πρωτοπορία για να τους αφυπνίσει και να τους καθοδηγήσει), θεωρούμε ότι έχουμε μπροστά μας ένα πολύμορφο πλήθος που σταδιακά πολιτικοποιείται και άρα προφανώς θα μετατραπεί κάποια στιγμή σ’αυτό που τόσο θέλουμε: πολιτικό υποκείμενο, πολίτες που θα ορίζουν οι ίδιοι τις τύχες τους. Ωραία. Μήπως όμως αυτή η εικόνα στηρίζεται εν πολλοίς στους ευσεβείς μας πόθους;

Μήπως νομίζουμε ότι θα λυθεί ως δια μαγείας απ’τη μια στιγμή στην άλλη το βασικό πρόβλημα που προσπαθεί να λύσει εδώ και πολλά χρόνια αυτό το κομμάτι της Αριστεράς που έχει απορρίψει τον λενινιστικό-σταλινιστικό ελιτισμό; Το πρόβλημα -πρόβλημα που έχουν αντιμετωπίσει όλες οι επαναστάσεις που έχουν γίνει στο όνομα της συμμετοχής των πολλών στην εξουσία- έχει να κάνει με το εξής: αν δεν δεχόμαστε ότι πρέπει να υπάρχει μια επαναστατική πρωτοπορία που να καθοδηγεί όλους τους υπόλοιπους, πώς θα υπάρχει ταυτόχρονα πολυφωνία, αλλά και μια συγκροτημένη δύναμη που θα θέτει τα αιτήματα και τους στόχους και θα καταστρώνει στρατηγική; Με άλλα λόγια, πώς θα κάνουμε μια πραγματικά δημοκρατική επανάσταση;

Κι αυτό έχει να κάνει και με τη στιγμή της επανάστασης, και με το καθεστώς που θα εγκαθιδρύσει η επανάσταση: πώς, σε βάθος χρόνου, θα ορίζουμε όλοι μαζί το κοινό μας καλό; Επανάσταση που την κάνει μια πρωτοπορία, ενώ το μεγάλο μέρος του λαού μένει αμέτοχο, δεν δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ένα δημοκρατικό καθεστώς. Επανάσταση που γίνεται από ένα πλήθος που ακόμα δεν έχει αποφασίσει πώς να συγκροτηθεί, επίσης κινδυνεύει να μην έχει ως αποτέλεσμα ένα δημοκρατικό καθεστώς. Αυτό που κάνει μια επανάσταση είναι να αλλάξει εντελώς τους όρους συγκρότησης του πολιτικού συστήματος. Οποιαδήποτε εγγύηση ή δικλείδα ασφαλείας τυχόν υπάρχει εξουδετερώνεται στο όνομα του επαναστατικού δικαίου. Επομένως, για να είναι δημοκρατική, πρέπει να εξασφαλιστεί ότι αυτό το επαναστατικό δίκαιο δεν θα γίνει μονοπώλιο των λίγων, δεν θα μπορεί μία ομάδα να το χρησιμοποιήσει για να νομιμοποιήσει τη δική της κυριαρχία. Αυτό είναι εφικτό μόνο με τη συνειδητοποίηση και την ουσιαστική συμμετοχή του μεγαλύτερου δυνατού αριθμού πολιτών.

Όχι ότι έχουμε να κάνουμε αυτή τη στιγμή με μια επαναστατική κατάσταση που θα οδηγήσει σε ανατροπή του πολιτεύματος. Ούτε και ξέρουμε -πέρα από μερικές σκόρπιες ενδείξεις- αν όλοι ή πολλοί ή οι περισσότεροι απ’αυτούς που συμμετέχουν στις διαμαρτυρίες των τελευταίων ημερών είναι ή δεν είναι συνειδητοποιημένοι και πολιτικοποιημένοι. Ας σταθούμε όμως κριτικά απέναντι στους δικούς μας ευσεβείς πόθους και τον δικό μας συναισθηματισμό, για να μην ξεχάσουμε ότι έχουμε ακόμα να λύσουμε ένα πολύ βασικό πρόβλημα: πώς θα υπάρξει ουσιαστική πολιτική συμμετοχή των πολλών; Αν δεν κρατάμε αυτό το ερώτημα διαρκώς στο μυαλό μας, ή αν νομίζουμε ότι μπορεί να λυθεί ως δια μαγείας, κινδυνεύουμε όχι μόνο να απογοητευτούμε (αν τελικά η παρούσα κατάσταση δεν οδηγήσει εκεί που θα θέλαμε), αλλά ακόμα και να στραφούμε σ'αυτό που νομίζαμε ότι είχαμε ξεπεράσει: στην αναζήτηση μιας πρωτοπορίας.

Η ζωή πάντα σου δίνει λύσεις

2011-05-14T14:14:00.010+02:00

Έστω ότι έχεις ένα πρακτικό πρόβλημα. Και δυσκολεύεσαι να το λύσεις. Ας πάρουμε ένα τυχαίο παράδειγμα: το πρωί πλένεις το σλίπινγκ μπαγκ σου, αλλά για κάποιον αδιευκρίνιστο λόγο το πλυντήριό σου δεν το στύβει. Αποτέλεσμα: γεμίζεις όλο το σπίτι νερά μέχρι να το βγάλεις στο μπαλκόνι. Το πρόβλημά σου όμως δεν είναι αυτό, αλλά ότι θα πρέπει να βρεις τρόπο να το στεγνώσεις γρήγορα γιατί περιμένουν κι άλλα πλυντήρια. Και σκέφτεσαι πιθανές εναλλακτικές.

Η πρώτη είναι να το απλώσεις στα γρασίδια και να περιμένεις να στεγνώσει. Καλό αν θες να ξενιτευτείς και να το συνδυάσεις με πικ-νικ. Κακό αν μένεις στο κέντρο και το κοντινότερο σε πρασινάδα είναι ο τριών πόντων ξεραμένος βασιλικός που φυτοζωεί στο μπαλκόνι.

Λύση διαμερίσματος: το τυλίγεις σε σκουπιδοσακούλα, το πιάνεις από παντού με μανταλάκια, το απλώνεις στη φορμάικα και περιμένεις να στεγνώσει αλά τραχανάς. Καλό αν του κάνεις κι αέρα από πάνω με φύλλο φοινικιάς για να στεγνώσει σε 45 μέρες. Κακό αν έχεις δυο δράμια μυαλό για να σκεφτείς ότι αυτή είναι συσκευασία της γιαγιάς σου για να μην στάζει το τάπερ στο ψυγείο.

Λύση εξτρίμ-σπορ: Βρίσκεις σεληνιακό τοπίο με μηδενική βαρύτητα ή εναλλακτικά τραμπολίνο. Μπαίνεις μέσα στο σλίπιγκ-μπαγκ, το κλείνεις ερμητικά, κι όταν δεν υπάρχει διέξοδος από πουθενά χοροπηδάς φρενιασμένα μέχρι α) να πέσεις ξερός, β) να έρθουν τα ανθρωπάκια με τα άσπρα να σε μαζέψουν, γ) να κερδίσεις λάιβ στον Αυτιά ως χαζοχαρούμενο αντίδοτο στην κρίση/τις ουρές στο ΙΚΑ/την ορθολογική σκέψη. Καλό αν επιδιώκεις οτιδήποτε απ'τα παραπάνω. Κακό αν δεν έχεις πρόχειρο τραμπολίνο.

Αλλά όπως μας προϊδεάζει και ο τίτλος του πρόχειρου αυτού ποστ, υπάρχει πάντα και η σοφή λύση που σου δίνει η ίδια η ζωή, κυρίες και κύριοι. Απολαύστε υπεύθυνα:

Και εξηγώ: Κατοικοεδρεύεις στην πολυκατοικία που απεικονίζεται στην φωτογραφία. Είσαι στο μπαλκόνι σου και απλώνεις το σλίπιγκ-μπαγκ ελπίζοντας να πέσει ξηρασία/να βγάλει ήλιο/να προσγειωθεί ένας εξωγήινος στο μπαλκόνι σου με σεσουάρ και να το φυσάει μέχρι να στεγνώσει. Και τότε...σκάνε μέσα σε 5 δευτερόλεπτα 3 μολότοφ από κάτω. Μία στην είσοδο της αστυνομίας, μία στο μπροστινό αυτοκίνητο και μια τρίτη προς τη λαϊκή για ξεκάρφωμα. Καλό γιατί το σλίπιγκ-μπαγκ καίγεται άρα δεν σε απασχολεί πια πόσο θα του πάρει να στεγνώσει. Κακό γιατί τινάζεις τ'αποκαΐδια απ'όλο το μπαλκόνι/το σπίτι/τον ξερό βασιλικό και αγοράζεις καινούριο σλίπιγκ-μπαγκ που σου χρειαζόταν έτσι κι αλλιώς. Καμιά φορά μένω άναυδη με την προνοητικότητα του Σύμπαντος...

A glimpse of (a part of) the New World (3)

2011-05-10T13:23:00.011+02:00

Lower East Side: αστική ανάπτυξη (δηλ. gentrification)

Προς την Chinatown: κτίρια της "παλιάς" Νέας Υόρκης

Η θέα από το Staten Island ferry

Lower Manhattan - Financial district: η παλιότερη περιοχή της Νέας Υόρκης με παλιά χαμηλά κτίρια και σύγχρονους ουρανοξύστες

Lower Manhattan - Financial district: το χρηματιστήριο της Wall street (με πολλούς τουρίστες)

Lower Manhattan - Financial district: παλιότεροι και νεότεροι ουρανοξύστες

Lower Manhattan - Financial district: Ground zero

Lower Manhattan - Tribeca: θέα απ'την παραλία

Midtown: Columbus Circle (στο νοτιοδυτικό άκρο του Central Park)

A glimpse of (a part of) the New World (2)

2011-05-09T13:25:00.008+02:00

Από το Soho προς τα πολύ πιο ενδιαφέροντα Greenwich Village και West Village

Κινητοποίηση κατοίκων της περιοχής

Εκκλησία του Greenwich Village, δίπλα στο New York University

Περίεργα μέρη όσες εκκλησίες είδα: κάτι μεταξύ ναού, κοινοτικού κέντρου, κι ενδεχομένως διαφήμισης ενός δόγματος ή εστίας προβληματισμού και δράσης - ανάλογα με την εκκλησία.

Washington Square Park: πάντα γεμάτο κόσμο (είναι δίπλα και το New York University)

Η αψίδα του Washington Square Park: τα βράδια πάντα κάποιος παίζει μουσική

Η apple είναι θρησκεία (και προφήτες της οι Νεοϋρκέζοι)

A glimpse of (a part of) the New World (1)

2011-05-08T11:43:00.015+02:00

Times Square (ή το γύφτικο παζάρι, american edition): όπου η νύχτα γίνεται μέρα

Η πόλη όπου όλα φαντάζουν τεράστια (εδώ Midtown)

Κι ένα μικρότερο χαρακτηριστικό κτίριο (προς το East Village)

Το τζαμί της περιοχής σας

Εδώ ζηλεύουμε (East Village, απέναντι από το Tompkins Square Park)

Tompkins Square Park: μποέμ της Κυριακής και άστεγοι

Άλλη όψη του East Village

Στα σύνορα East Village και Soho

Soho: ψώνια

Ένα χρήσιμο ανάγνωσμα

2011-04-22T17:04:00.003+02:00

Αφήστε τις δικές μου μπούρδες και διαβάστε αυτό:
Αντώνης Λιάκος, "Μερικές ιδέες για να σκεφτούμε διαφορετικά την κρίση" (απ'το books' journal).

(Το επισημαίνει κι ο Δύτης σε σχόλιο στο προηγούμενο ποστ).

Τι να φταίει;

2011-04-13T12:22:00.006+02:00

Εδώ και τουλάχιστον έναν χρόνο συζητάμε τι (ή ποιος) φταίει τελικά για την κατάσταση στην οποία βρίσκεται η Ελλάδα. Τα επιχειρήματα στις σχετικές συζητήσεις επαναλαμβάνονται ad nauseam και συνήθως είναι εξοργιστικά επιφανειακά. Είναι όμως ενδιαφέρον να τοποθετηθούν σε μια ιστορική συνέχεια. Το ερώτημα δεν είναι καινούριο, γι’αυτό δεν είναι κι οι απαντήσεις καινούριες. Επιπλέον, όλη αυτή η συζήτηση δεν είναι μόνο ελληνική.

Τουλάχιστον από τον 19^ο αιώνα, οι αναπτυγμένες χώρες και οι ελίτ των «υπανάπτυκτων» χωρών προσπαθούσαν να ερμηνεύσουν τις αιτίες αυτής της «υπανάπτυξης» την οποία αντιλαμβάνονταν σε τουλάχιστον τρία επίπεδα: στο οικονομικό επίπεδο ως φτώχεια και αδυναμία ορισμένων χωρών να αναπτύξουν παραγωγική βάση ∙ στο κοινωνικό και/ή πολιτισμικό επίπεδο ως συντηρητισμό και προσκόλληση σε παρωχημένες αντιλήψεις (για παράδειγμα θρησκευτικές) ∙ στο πολιτικό επίπεδο, όπου θεωρούσαν ότι ορισμένοι λαοί ήταν ανίκανοι να αυτοδιοικηθούν και άρα «έπρεπε» να βρίσκονται υπό την κηδεμονία της αποικιοκρατίας ή ενός διδακτορικού καθεστώτος, ή έβλεπαν ότι αναπαραγόταν διαρκώς ένα διεφθαρμένο πολιτικό σύστημα.

Συνήθως, οι ερμηνείες που δίνονταν ήταν απλουστευτικές, πολύ συχνά ρατσιστικές, και πάντα βόλευαν αυτούς που τις έδιναν, δηλαδή τους κυρίαρχους. Τα βασικά επιχειρήματα δεν ήταν δύσκολο να βρεθούν, καθώς είχαν ήδη χρησιμοποιηθεί από τις ελίτ των αναπτυγμένων χωρών για να εμπεδώσουν την κυριαρχία τους στο εσωτερικό των χωρών τους, πρωτίστως την οικονομική κυριαρχία τους, με το επιχείρημα ότι η αστική ελίτ πρέπει να έχει τον έλεγχο των κεφαλαίων επειδή οι αστοί είναι οι πλέον κατάλληλοι για να διαχειριστούν την οικονομία και να παραγάγουν πλούτο ∙ οι φτωχοί είναι τεμπέληδες ή ανίκανοι, είναι τέλος πάντων αυτοί που δεν έχουν τις αρετές του homo economicus. Γι’αυτό άλλωστε κι οι πολιτικές για τη φτώχεια ήταν συνήθως σχεδιασμένες με τρόπο που να ταπεινώνει τους φτωχούς: να έχουν τον χαρακτήρα φιλανθρωπίας και να μην εξασφαλίζουν μια αξιοπρεπή διαβίωση, γιατί αυτό θα σήμαινε ότι εξαλείφονται τα κίνητρα για εργασία κι ότι αναγνωρίζεται πως δεν ευθύνεται το ατόμο για τη φτώχεια του, αλλά οι κοινωνικές συνθήκες.

Τα επιχειρήματα αυτά χρησιμοποιήθηκαν με μεγάλη επιτυχία και στην περίπτωση των «υπανάπτυκτων» χωρών. Η modernization theory (εδώ μερικές βασικές πληροφορίες) είναι ένα έξοχο παράδειγμα που δείχνει πώς οι φτωχές χώρες (όπως ακριβώς τα φτωχά άτομα) μπορούν να θεωρηθούν ως εξ’ολοκλήρου υπεύθυνες για την κατάστασή τους. Τουλάχιστον η modernization theory προσπαθεί να είναι κόσμια. Αντιθέτως, οι αντίστοιχες συζητήσεις του 19^ου αιώνα ήταν ξεκάθαρα ρατσιστικές, καθώς, επανερμηνεύοντας και επεκτείνοντας το αρχικό επιχείρημα (αυτό που στρεφόταν εναντίον των φτωχών) θεωρούν την υπανάπτυξη εγγενές χαρακτηριστικό ολόκληρων λαών.

Επιχειρήματα αυτού τους είδους εξακολουθούν να διατυπώνονται, περισσότερο ή λιγότερο σκόπιμα και συνειδητά, και πάντως προδίδοντας ανεπάρκεια (γιατί σαφώς και προδίδει επιστημονική ανεπάρκεια η αδυναμία να βρεθεί μια πραγματική ερμηνεία για την «υπανάπτυξη»). Υπάρχουν πρόσφατα ελληνικά παραδείγματα, κυρίως σε σχέση με την πολιτική «υπανάπτυξη»: από την ιστοριογραφική παραγωγή τη σχετική με το σύγχρονο ελληνικό κράτος δεν λείπουν οι ερμηνείες (αν μπορούν αυτές οι ταυτολογίες να ονομαστούν ερμηνείες) που αποδίδουν την αδυναμία οργάνωσης του ελληνικού κράτους ή την πολιτική αστάθεια της Ελλάδας για πολλές δεκαετίες σε μια εγγενή «διαφθορά» ή «ανομία». Πρόχειρα, έρχονται στο μυαλό και τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ που υιοθέτησαν αυτή την οπτική: η «Μεγάλη Αλλαγή» της ΝΕΤ και το «1821» του Σκάι (εδώ πολύ καλή κριτική του Μ. Σαρηγιάννη).

Η ανάπτυξη των κοινωνικών επιστημών, αλλά και τα ερωτήματα που έθεσε η αριστερή σκέψη, είχαν ως αποτέλεσμα να δοθεί μια άλλη απάντηση στο ερώτημα «ποιος/τι φταίει», στον αντίποδα της προηγούμενης. Οι κοινωνικές συνθήκες άρχισαν να λαμβάνονται πολύ πιο σοβάρα υπόψιν, όπως και οι παγκόσμιες ισορροπίες, στην περίπτωση «υπανάπτυκτων» χωρών. Θεωρήθηκε λοιπόν ότι οι φτωχοί δεν έχουν κάποιο ελάττωμα: η φτώχεια είναι αποτέλεσμα των κοινωνικών ανισοτήτων. Σε σχέση με τα κράτη, μελετήθηκαν φαινόμενα όπως η αποικιοκρατία κι αναπτύχθηκαν θεωρίες όπως η dependency theory (βλ. εδώ – ένας απ’τους πιο γνωστούς στην Ελλάδα εκπροσώπους της είναι ο Σαμίρ Αμίν) και η world-systems approach (βλ. εδώ – κύριως εκφραστής της ο Immanuel Wallerstein), σύμφωνα με τις οποίες υπάρχει ένας διεθνής καταμερισμός εργασίας, στον οποίο ορισμένα κράτη έχουν τη δυνατότητα να επιβάλλουν τη μορφή που θα πάρουν οι οικονομικές συναλλαγές, προς όφελος δικό τους και εις βάρος των χωρών της περιφέρειας, που μένουν εσαεί εξαγωγείς πρώτων υλών (στην καλύτερη περίπτωση), άμεσα εξαρτημένες από ροές κεφαλαίου τις οποίες δεν ελέγχουν και με ελλειματικό ισοζύγιο συναλλαγών.

Ούτε αυτή η δεύτερη προσέγγιση λύνει όλες τις απορίες, και πρέπει να χρησιμοποιείται με προσοχή. Τραβηγμένη στα άκρα, μπορεί για παράδειγμα να οδηγήσει σ’έναν άκριτο οικονομισμό που αντικαθιστά τη «βούληση του Κυρίου» με τη «βούληση του Κεφαλαίου» (βλ. Ινσέλ). Επιπλέον, μπορεί να χρησιμοποιηθεί απλώς για να εμπεδώσει την κυριαρχία μιας τάξης κεφαλαιοκρατών στο εσωτερικό μιας χώρας της περιφέρειας, προτάσσοντας έναν δρόμο εθνικής ανάπτυξης: αν θεωρήσουμε ότι το μόνο πρόβλημα είναι ο διεθνής καταμερισμός εργασίας, οι όποιες ταξικές διαχωριστικές γραμμές τοποθετούνται όχι μέσα στην χώρα, αλλά στο εξωτερικό, μεταξύ «καπιταλιστών» κρατών του κέντρου και «προλετάριων» κρατών της περιφέρειας, ή, με άλλα λόγια, οι «δικοί μας» (εθνικοί) καπιταλιστές είναι καλοί καπιταλιστές (έχω την αίσθηση, χωρίς να έχω στοιχεία γι’αυτό, ότι αυτή περίπου ήταν η οπτική του ΠΑΣΟΚ των δεκαετίων του ’70 και του ’80). Μια πιο αριστερή ανάγνωση, με την ίδια οικονομιστική λογική όμως, προτάσσει ως στόχο όχι τη δημιουργία μιας εγχώριας αστικής τάξης, αλλά τη συγκρότηση ενός κράτους-καπιταλιστή, ξεχνώντας ότι έτσι αγνοείται ο βασικός στόχος του ξεπεράσματος του κράτους και το κατεξοχήν αριστερό πρόταγμα της αμφισβητήσης κάθε είδους σχέσεων εξουσίας. Σε γενικές γραμμές, ωστόσο, αυτή η δεύτερη προσέγγιση μπορεί να (και έχει) αποτελέσει αφετηρία για συζητήσεις που εμβαθύνουν πολύ περισσότερο στα αίτια των προβλημάτων.

Σ’αυτό το πλαίσιο νομίζω ότι τοποθετείται κι η σημερινή συζήτηση για το «ποιος/τι φταίει» αλλά και, πιο συγκεκριμένα, η συζήτηση γύρω απ’το ντοκιμαντέρ Debtocracy. Το Debtocracy πέφτει σε ορισμένες απ’τις παγίδες της δεύτερης απ’τις δύο προσεγγίσεις που περιέγραψα. Tονίζει κυρίως τα εξωτερικά αίτια της κρίσης (τη διεθνή οικονομική συγκυρία, τις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης) με τρόπο που δίνει την εντύπωση ότι η κρίση ήταν περίπου ένα οργανωμένο σχέδιο του "κέντρου" εναντίον της "περιφέρειας". Κυρίως, όμως, παρουσιάζει και αυτά τα αίτια και τις εσωτερικές πολιτικές πραγματικότητες της Ελλάδας σαν να υπάρχουν πέρα και πάνω απ’τους πολίτες. Αν ένα πράγμα δείχνουν τα παραδείγματα της Αργεντινής και του Ισημερινού, που παρουσιάζονται στο Debtocracy, είναι ότι τα πράγματα σ’αυτές τις χώρες άλλαξαν όταν οι πολίτες πήραν την κατάσταση στα χέρια τους. Αν θεωρήσουμε ότι όλες οι πολιτικές επιλογές των τελευταίων περίπου 30 χρόνων μάς έχουν έρθει ουρανοκατέβατες, πώς θα συνειδητοποιήσουμε ότι είναι στο χέρι μας να τις αλλάξουμε; Εκστασιάστηκε ή δεν εκστασιάστηκε μια ολόκληρη κοινωνία – πλην εξαιρέσεων – με το «όραμα» των Ολυμπιακών Αγώνων; Δεν είναι αλήθεια ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος αυτής της κοινωνίας δηλώνει εμπιστοσύνη στον στρατό και στηρίζει τη συνέχιση των αμυντικών δαπανών; Τελικά, η προσέγγιση αυτή κινδυνεύει άθελά της να συναντηθεί με την προσέγγιση στην οποία εναντιώνεται: αν, για όσους θεωρούν ότι «φταίμε όλοι», οι πολίτες είναι ένας άξεστος, υπανάπτυκτος λαουτζίκος, το Debtocracy κινδυνεύει να μας αφήσει με την εντύπωση ότι ο λαός άγεται και φέρεται, ότι για παράδειγμα δεν ήξερε τι έκανε όταν ενθουσιαζόταν με τους Ολυμπιακούς Αγώνες, ότι ήταν αμέτοχος στις πολιτικές αποφάσεις ∙ αν τελικά είμαστε τόσο ανήμποροι, πώς λοιπόν θα πάρουμε την κατάσταση στα χέρια μας;

Τούτων λεχθέντων, θεωρώ τουλάχιστον γελοίο να επιτίθενται στο Debtocracy όσοι, με μια λογική που συνάδει πλήρως με την πρώτη απ’τις δύο προσεγγίσεις που ανέφερα, δεν έχουν να μας προσφέρουν άλλη ερμηνεία για την κρίση παρά μόνο ότι φταίμε γενικώς και αοριστώς όλοι εμείς οι άθλιοι ιθαγενείς που ποτέ δεν καταφέραμε να οργανωθούμε, να παράγουμε, να πληρώνουμε φόρους. Το Debtocracy, αν μη τι άλλο, προσπαθεί να βρει πιο ουσιαστικές απαντήσεις (όσο κι αν μπορούν να υπάρξουν αντιρρήσεις γι’αυτές που τελικά προτείνει). Τελικά, αποτελεί όντως μια «παραδειγματική προσπάθεια», όχι τόσο για το περιεχόμενό του όσο για τον τρόπο με τον οποίο υλοποιήθηκε, ο οποίος του δίνει και το καταλυτικό επίχειρημα: αν δεν μου αρέσει, ας μπω κι εγώ στον τεράστιο κόπο που κόστισε στους δημιουργούς του για να προβάλω τη δική μου άποψη.

Δωρεάν

2011-02-17T11:36:00.002+01:00

Δωρεάν

Δωρεάν ζούμε, δωρεάν ∙

Ο αέρας είναι δωρεάν, το σύννεφο δωρεάν ∙

Η ρεματιά, η κορφούλα δωρεάν ∙

Η βροχή κι η λάσπη δωρεάν ∙

Τα αυτοκίνητα, απέξω,

Τα σινεμά, στην πόρτα,

Οι βιτρίνες είναι δωρεάν ∙

Το ψωμοτύρι όχι, αλλά

Το πικρό νερό είναι δωρεάν ∙

Ελευθερία με τίμημα τη ζωή,

Η σκλαβιά δωρεάν ∙

Δωρεάν ζούμε, δωρεάν.

Orhan Veli (1914-1950), “Bedava yaşıyoruz, bedava”, 15-4-1949 - Yaprak

Κι υπάρχει και κάτι ακόμα που είναι δωρεάν, Orhan baba: τα συναισθήματα και κατ’επέκταση οι ανθρώπινες σχέσεις. Άλλα άντε να πείσεις τους ανθρώπους, φοβισμένους μες στις κοινωνικές συμβάσεις που τους λένε να μην εμπιστεύονται κανέναν και να χτίζουν σχέσεις ανάγκης κι εξάρτησης για να έχουν ένα στήριγμα, ότι είναι έτσι τα πράγματα, ότι οι σχέσεις δεν μετριούνται με κάποιον κανόνα ανταποδοτικότητας. Κι αν δεν τους πείσεις, τότε πρόσεξε μην πείσουν αυτοί εσένα ότι έχεις πάρει λάθος τα πράγματα, γιατί τότε ούτε η σκλαβιά δεν θα είναι δωρεάν: θα πρέπει να πληρώσεις προκαταβολικά τη σκλαβωμένη, εξαρτημένη αποδοχή σου απ’τους άλλους, με το να τους πείσεις πόσα πολλά είσαι διατεθειμένος να τους δώσεις.

Περιμένοντας τον φόβο

2011-02-07T10:08:00.005+01:00

Φόβος: ο Δούρειος Ίππος της Εξουσίας http://grfear.blogspot.com/

Ο Ογούζ Ατάυ (Oğuz Atay, 1934-1977) είναι απ’τους σημαντικότερους σύγχρονους Τούρκους λογοτέχνες (εδώ κι εδώ η μετάφραση ενός άλλου διηγήματός του που είχα κάνει, σε δύο κομμάτια). Η νουβέλα «Περιμένοντας τον φόβο» είναι μέρος της ομότιτλης συλλογής διηγημάτων, που δημοσιεύτηκε πρώτη φορά το 1973. Το παρακάτω είναι ένα μικρό απόσπασμα, λίγο μετά τη μέση της 65 σελίδων νουβέλας. Στην αρχή της νουβέλας, ο ήρωας, γυρνώντας ένα βράδυ στο σπίτι του, ανακαλύπτει ένα σημείωμα σε μια ακατάλυπτη ξένη γλώσσα, με την υπογραφή «Ούμπορ-Μέτενγκα». Σχεδόν αμέσως απορρίπτει την πρώτη του σκέψη, ότι πρόκειται για λέξεις δίχως νόημα που μουντζούρωσε σ’ένα χαρτί το παιδάκι της καθαρίστριας, αναρωτιέται ποιος άφησε το μυστηριώδες σημείωμα και τρομοκρατείται. Σ’όλη την υπόλοιπη νουβέλα παρακολουθούμε τον ήρωα, κλεισμένο στο σπίτι του με ελάχιστη επαφή με τον έξω κόσμο, να περιμένει την εμφάνιση του απειλητικού Ούμπορ-Μέτενγκα. Στο κομμάτι που μεταφράζω εδώ, ο ήρωας, σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια να καταλάβει τι είναι αυτή η μυστηριώδης απειλή, ψάχνει σχετικές πληροφορίες στη βιβλιοθήκη του.

Νομίζω ότι το «Περιμένοντας τον Φόβο» πρέπει να θεωρηθεί μέρος του ζητήματος που απασχολεί τον Ατάυ σε όλο του το έργο: τι είναι η νεωτερικότητα, και με ποιον τρόπο αυτή εφαρμόστηκε στην Τουρκία, τι σήμαινε τελικά για την τουρκική κοινωνία, ποιες αυταρχικές εξουσίες τροφοδότησε αντί να προαγάγει την απελευθέρωση του ανθρώπου. Ο Ατάυ ασκεί κριτική και στη νεωτερικότητα εν γένει και στον τρόπο με τον οποίο εκσυγχρονίστηκε η τουρκική κοινωνία. Σ’ένα άλλο, πολύ χαρακτηριστικό απόσπασμα απ’το «Περιμένοντας τον Φόβο», ο ήρωας του Ατάυ λέει: «Ήμουν απομίμηση ενός πράγματος ∙ όμως δεν είχα καταφέρει καν να μάθω σωστά το πρότυπό μου. [...] Ίσως να το είχα ακούσει από κάποιους, κι αυτοί το είχαν ακούσει από κάποιους άλλους, και κάποιοι άλλοι... [...] Ίσως ακόμα κι αυτή η κακομοιριά, αυτό το τσάτρα πάτρα, αυτή η γελοία κατάσταση, να είχε ένα πρότυπο, μια πραγματική μορφή.»

Περιμένοντας τον φόβο

Στο τέλος τη βρήκα. Ναι, βρήκα τη μυστική θρησκεία, την Ούμπορ-Μέτενγκα. Φυσικά στο βιβλίο δεν εμφανιζόταν μ’αυτό το όνομα ∙ διότι ήταν μια κρυφή θρησκεία, σε κάθε τόπο άλλαζε εμφάνιση και όνομα για να γλιτώνει απ’την αστυνομία. Ήταν κάπου στη Νότια Αμερική, μάλλον είχε άλλο όνομα ∙ αλλά νομίζω ένα όνομα που έμοιαζε με το Ούμπορ-Μέτενγκα. Τα βιβλία ήταν σύντομα ∙ είχαν άρθρα συγκεντρωμένα από δω κι από κει. Άλλωστε η μυστικότητα της μυστικής θρησκείας μάλλον δυσκόλευε τη δουλειά των συγγραφέων. Επρόκειτο για μια πραγματικά τρομακτική θρησκεία, ακόμα και μέσα σε μια-δυο σειρές γινόταν αισθητή η φρικαλεότητά της. Διότι βρισκόταν έξω από τις μεθόδους σκέψης που έχουμε συνηθίσει, έξω απ’τη λογική που ξέρουμε, έξω απ’τους κανόνες που έχουμε υιοθετήσει στη ζωή μας, όπως το να πίνουμε νερό ∙ ήταν μια έκνομη, χυδαία και τρομακτική θρησκεία. Δεν μπορούσε να είναι άλλη, αυτή ήταν. Διότι όταν επέβαλλε ποινές θεωρούσε την αμέλεια, το ατύχημα, την άγνοια, την απερισκεψία πιο βαριά απ’τα αδικήματα που διαπράττονται συνειδητά. Επέβαλε πιο ελαφριές ποινές στα αδικήματα του νου ∙ εχθρευόταν τα αδικήματα που προέρχονταν απ’την απερισκεψία. Αυτή η θρησκεία δεν μπορούσε να είναι άλλη απ’την Ούμπορ-Μέτενγκα και δεν μπορούσε να έχει επιλέξει άλλο θύμα από μένα. Για να μη γίνεις θύμα, έπρεπε να είσαι συνεχώς σε εγρήγορση ∙ εσύ ήσουν υπεύθυνος και για το αδίκημα που διέπραττε η πέτρα που έπεφτε κάτω χτυπώντας πρώτα στο πόδι σου. Δεν μπορούσε να βρεθεί καλύτερο θύμα από μένα. Αυτοί είχαν δίκιο ∙ διότι τα αδικήματα που διαπράττει ο νους ήταν λίγα, διότι έπρεπε να γλιτώσουμε απ’τα αδικήματα απερισκεψίας, που εμφανίζονται στον δρόμο αυτών που θέλουν διορθώσουν την κοινωνία και που παίρνουν τη μορφή χιονοστιβάδας. Ο νους κάνει τα πάντα εν γνώσει του ∙ αν σήμερα κάνει κάτι κακό ή πέσει σε λάθος, αύριο μπορεί να κάνει κάτι καλό. Πάντα μπορούσαμε να ελπίζουμε στον νου. Όσο για τις συμπτώσεις και τις τυφλές δυνάμεις, αυτές πάντα θα έσπερναν το κακό, θα καταπίεζαν, θα έσπαγαν, θα κατέστρεφαν ∙ διότι δεν ήξεραν. Ο νους, επειδή σκέφτεται το συμφέρον του, επειδή θέλει ν’αποκομίσει όφελος, δεν μπορούσε να καταστρέψει ολοκληρωτικά. Όμως εγώ ήμουν αθώος ∙ εγώ είχα υποφέρει απ’την αντίληψη περί δικαίου αυτής της κοινωνίας. Φοβόμουνα μόνο τα αδικήματα που διαπράττονται συνειδητά ∙ ενώ καθε μέρα στήτονταν χιλιάδες παγίδες για να με καταστήσουν ένοχο. Δεν μπορούσα να τα βγάλω πέρα μ’αυτό. Βασικά, απ’ό,τι κατάλαβα απ’αυτά που διάβασα (μέσα σ’αυτές τις σειρές τίποτα δεν διατυπωνόταν ξεκάθαρα), δεν ήταν ότι πίστευαν πως ο άνθρωπος διαπράττει αδικήματα ασυνείδητα ∙ θεωρούνταν ότι η σύμπτωση, οι τυφλές δυνάμεις κι αυτά, ήταν εξαπάτηση του εαυτού μας. Στο τέλος δεν τ’άντεξα ∙ ζάρωσα σε μια γωνιά κι έμεινα εκεί.

Στα δυο στενά

2011-01-29T17:15:00.008+01:00

Οι στίχοι είναι του Murathan Mungan:
"Ή είσαι έξω απ'τον κύκλο
Ή θα μπεις μέσα
Αν ενώ εσύ είσαι μέσα το κεφάλι σου είναι έξω
Δεν υπάρχει λύση, αδελφέ μου
Κάθε βράδυ έτσι θα πίνεις και θα θλίβεσαι
Θά'σαι δυστυχισμένος
Καταραμένος σ'ένα τραπέζι ταβέρνας"

Στα Τρίκαλα στα δυο στενά σκοτώσανε όχι τον Σακαφλιά, αλλά τον Ορθό Λόγο. Και την πολιτική επίσης. Αυτό που εννοούμε πραγματικά όταν λέμε πολιτική (και δη αριστερή πολιτική), δηλαδή ούτε ευκαιριακές συμμαχίες ούτε και «τα στυλώνω κι έχω μόνο μαξιμαλιστικούς στόχους κι ώσπου να γίνει η Επανάσταση δεν θέλω την παραμικρή βελτίωση της ζωής μας». Είναι πια αναρίθμητες οι καταστάσεις στις οποίες απλώς δεν θέλω να πάρω θέση, δεν συμφωνώ ούτε με τους μεν ούτε μεν ούτε με τους δε, αλλά όταν δέχεται επίθεση κάποιος με τον οποίο συμφωνείς έστω σε κάποιες αρχές, ή έστω είναι εμφανώς ο αδύναμος κι αδικημένος της υπόθεσης, κι όταν επιπλέον με αφορμή αυτή την επίθεση κινδυνεύουν κι οι δικές σου αξίες, είσαι αναγκασμένος να πάρεις θέση, πρέπει να πάρεις θέση. Αλλά αναγκαστικά το κάνεις με όρους που έχουν θέσει άλλοι για σένα, γιατί πάνω στην αναμπουμπούλα δεν μπορείς να πεις «μισό λεπτό παιδιά, εγώ στηρίζω αυτή την πλευρά, αλλά τη στηρίζω κριτικά, γιατί διαφωνώ σ’αυτό και σ’εκείνο» (και να το πεις δεν θα σ’ακούσει κανείς), γι’αυτό μπαίνεις κι εσύ στην αναμπουμπούλα με όρους που δεν έχεις επιλέξει. Αρχίζω ν’απαριθμώ.

Το πιο πρόσφατο: οι μετανάστες απεργοί πείνας. Όχι, δεν δέχομαι ότι «δεν είναι η ώρα» ν’ασχοληθούμε με τους μετανάστες, γιατί τώρα έχουμε μνημόνιο, κρίση, πιο επείγοντα προβλήματα ή δεν ξέρω τι. Πάντα είναι ώρα, όλα τα παραπάνω μια χαρά συνδέονται μεταξύ τους άρα και το να αναδείξουμε το πρόβλημα των μεταναστών πρέπει να είναι μέρος της αντιμετώπισης που προτείνουμε για την παρούσα κατάσταση. Μέχρι εδώ μια χαρά. Επίσης, άνθρωποι που αποφασίζουν να αγωνιστούν για κάτι με κίνδυνο της ίδιας τους της ζωής, όπως οι απεργοί πείνας, πρέπει να αντιμετωπίζονται με σοβαρότητα και σεβασμό: δεν παίζεις το κεφάλι σου κορώνα-γράμματα ούτε επειδή σε υποκινεί κάποιος, ούτε γιατί δεν έχεις κάτι καλύτερο να κάνεις για να σκοτώσεις την ώρα σου. Αλλά πώς πρέπει ν’αναδειχτεί αυτό το πρόβλημα, να γίνει αυτός ο αγώνας; Με τρόπο που θα ωφελήσει και τον ίδιο τον αγώνα, και δεν θ’ανοίξει άλλα μέτωπα, την ώρα που δεν έχεις τη δύναμη να τα χειριστείς όλα μαζί. Επομένως, όχι, η ενδεδειγμένη ενέργεια δεν είναι να πας, έστω με πρόσκληση των φοιτητών, σ’ένα -έστω μη χρησιμοποιούμενο- κτίριο της Νομικής, γιατί τα κοράκια περιμένουν στη γωνία να αποπροσανατολίσουν τη συζήτηση, να τρομάξουν τους νοικοκυραίους, κι από κει που πήγαινες για μαλλί θα βγεις και κουρεμένος. Όπερ και εγένετο, καθότι τα εν λόγω κοράκια έχουν μεγαλύτερη δύναμη από σένα. Με θλίβει, αλλά όλο και πιο πολύ αυτό που σκέφτομαι για την ελληνική Αριστερά είναι ο στίχος του Σεφέρη: "μας βαραίνουν οι φίλοι που δεν ξέρουν πια πώς να πεθάνουν".

Στα της Ιστορίας. Έρχονται διάφοροι αντι-εθνικιστές να δηλώσουν διάφορα ότι μια χαρά περνάγαμε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ζούσαμε όλοι μαζί μονιασμένοι κλπ.. Ή να καταρτίσουν πίνακες με πεθαμένους, για να μας πουν ότι εμείς (αχ, αυτό το «εμείς»!) σφάξαμε περισσότερους Σλάβους ή Τουρκοκύπριους ή δεν-ξέρω-τι, άρα εμείς είμαστε οι κακοί. Ή να στρογγυλέψουν τα γεγονότα, για να μην τρομάζουν τα παιδάκια και θεωρούν τους Τούρκους βάρβαρους. Κι αυτοί οι αντι-εθνικιστές απλώς προκαλούν τους εθνικιστές αλλά και τον μέσο απόφοιτο ελληνικού σχολείου, που αλλιώς τα είχε μάθει και τώρα δεν βγάζει νόημα. Δικαίως, γιατί δεν τον βοηθάνε να βγάλει άκρη οι προκλητικές δηλώσεις. Απλώς θέλει να αμυνθεί απέναντι σε κάτι που εκλαμβάνει ως απειλή στην ταυτότητά του κι ως προσβολή, αφού θεωρείται ότι «εμείς» (άρα κατ’επέκταση αυτός ο ίδιος) είμαστε οι κακοί. Και στη συνέχεια οι αντι-εθνικιστές δέχονται επίθεση. Και φυσικά οφείλουμε να τους υπερασπιστούμε, γιατί συνήθως η επίθεση που δέχονται δεν έχει να κάνει με την ποιότητα της δουλειάς τους, αλλά με το αν είναι αρκούντως Έλληνες, αν τους πληρώνει ο Σόρος ή δεν ξέρω ποιος, αν είναι άθρησκοι κι ανήθικοι που επιδίδονται σε όργια. Και τους υπερασπίζεσαι. Ξέρεις όμως ότι δεν είναι αυτή η ιστοριογραφία που θες, δεν είναι αυτή η επιστήμη που κάνεις. Έχουν χάσει το νόημα αυτοί οι (δήθεν, ενίοτε) αντι-εθνικιστές, γιατί απλώς συνεχίζουν να προσπαθούν ν’απαντήσουν στις ίδιες ακριβώς ερωτήσεις που θέτουν κι οι εθνικιστές. Κι όταν θέτεις τις ίδιες άκυρες ερωτήσεις, πάλι άκυρες απαντήσεις θα λάβεις, έστω κι αν είναι διαφορετικές -ακόμα κι αντίθετες- απ’αυτές των εθνικιστών. Σωστά συμπεράσματα θα βγάλεις μόνο με τις σωστές ερωτήσεις, γιατί το θέμα δεν είναι αν περνάγαΝΕ μια χαρά οι Έλληνες με τους Τούρκους (οι Χριστιανοί με τους Μουσουλμάνους, μέχρι ν’αποκτήσουν συνείδηση «ελληνικότητας» οι μεν, «τουρκικότητας» οι δε), γιατί άντε να ορίσεις και τι σημαίνει «περνάγανε μια χαρά». Το ζήτημα, όπως έχω πει κι εδώ, είναι να δούμε τι είδους κοινωνία ήταν αυτή, και γιατί είχε διαφορετικές εντάσεις απ’αυτές που έχει η σημερινή, γιατί και πώς με κάποιο τρόπο λειτουργούσε. Ή επίσης, το θέμα δεν είναι να πεις ότι (και) οι Τούρκοι δεν έκαναν βαρβαρότητες, το θέμα είναι να τις ιστορικοποιήσεις, να καταλάβεις γιατί συνέβησαν, για να μη λες ότι απλώς είναι εγγενώς βάρβαροι. (Γιατί, επιπλέον, guess what, αν είσαι εσύ οριενταλιστής, είναι κι οι πιο δυτικοί από σένα, και γι’αυτούς άντε το πολύ να είσαι λίγο λιγότερο βάρβαρος απ’τους Τούρκους. Any way you look at this you lose, όπως είπαν κι Simon & Garfunkel στη Mrs. Robinson.)

Πάλι πίσω στην πολιτική. Εμφανίζονται διάφοροι και βάζουν γκαζάκια ή βόμβες ή γαζώνουν αστυνομικά τμήματα. Ξέρω, ξέρω, προβοκάτσιες. Αμ δεν είναι όλα προβοκάτσιες, γιατί αν έχω καταλάβει καλά μερικοί απ’αυτούς που συλλαμβάνονται τους τελευταίους μήνες έχουν αναλάβει την ευθύνη των πράξεών τους (προς τιμήν τους, όσο κι αν διαφωνώ και με τη λογική τους και με τις πράξεις τους). Και διαφωνείς, γιατί δεν πιστεύεις σε τέτοιες μεθόδους, δεν πιστεύεις στη λογική της βίας που τελικά είναι πάντα προβοκατόρικη, αφού έχει στόχο να φτάσει την κοινωνία στα άκρα. Την ίδια στιγμή όμως, βλέπεις αστυνομία και δικαιοσύνη να κάνουν όχι απλώς γκάφες, αλλά χοντράδες τη μια μετά την άλλη. Να μη σέβονται την αρχή ότι καθένας δικαιούται μια δίκαιη δίκη, να συλλαμβάνουν άσχετους ανθρώπους, εν τέλει να μας τρομοκρατούν όλους ότι αν βρεθούμε στο λάθος μέρος τη λάθος στιγμή θα πάμε μέσα σούμπιτοι... Κι έδω ποιον να υπερασπιστείς; Πώς να πεις, και ποιος να σ’ακούσει με την πόλωση που έχει δημιουργηθεί, ότι εμείς θέλουμε δημοκρατία, θέλουμε μαζικούς αγώνες που θ’αλλάξουν την κοινωνία, κι άλλα τέτοια διανοουμενίστικα;

Και κάτι πιο γενικό, για να βγούμε απ’τον ελληνικό μας μικρόκοσμο. Προορισμός: Μέση Ανατολή και κατ’επέκταση ο κόσμος. Τουλάχιστον τα τελευταία 10 χρόνια, απ’την επίθεση στους δίδυμους πύργους και δόθε, κι ο τελευταίος άσχετος δυτικός έχει καταλάβει ότι κάτι συμβαίνει με τη Μέση Ανατολή. Αυτό που συμβαίνει, πολύ σύντομα και απλουστευτικά, είναι ότι άνθρωποι που γνώρισαν μόνο ό,τι χειρότερο είχε η Δύση, μέσω αποικιοκρατίας, πολέμων κλπ., αντιδράνε σ’αυτό. Κι ο μόνος τρόπος που βρίσκουν για ν’αντιδράσουν -για λόγους στους οποίους έχει ευθύνη και η Δύση- είναι μέσω του πολιτικού Ισλάμ. Κι αυτό είναι κάτι που κάθε φορά που υπάρχει μια κρίση μάς φέρνει, ακόμα μια φορά, στα δυο στενά. Για την Παλαιστίνη, ο τίτλος του Μπελγκέ, «ούτε με το Ισραήλ, ούτε με τη Χαμάς» με εκφράζει απόλυτα. Αλλά όταν π.χ. επιτίθεται το Ισραήλ, και μάλιστα σε άμαχους, τι θα κάνεις; Θα πεις «φταίνει κι αυτοί, που ψηφίζουν τη Χαμάς»; Ή, πάλι στη Μέση Ανατολή, τι έπρεπε να κάνουμε το καλοκαίρι του 2006 που το Ισραήλ επιτέθηκε στον Λίβανο κι η μόνη αντίσταση προήλθε απ’τη Χιζμπουλλάχ; Να είμαστε με το Ισραήλ ή με τη Χιζμπουλλάχ; Όσοι (και όσο) είμαστε ήρεμοι κι ασφαλείς μακριά απ’τη σύγκρουση μπορούμε να κάνουμε φιλολογικές συζητήσεις, και να εξηγούμε γιατί δεν είμαστε ούτε με το Ισραήλ (να εξηγούμαι: με το Ισραήλ όταν ακολουθεί τέτοιου είδους πολιτική) ούτε με τη Χαμάς ή τη Χιζμπουλλάχ. Αυτό όμως είναι πολυτέλεια του πρώτου κόσμου, την οποία πολύ φοβάμαι ότι δεν θα είχαμε αν ήμασταν στη Μέση Ανατολή, όπως δεν την έχουν όσοι βρίσκονται εκεί. Εκεί αναγκάζεσαι να διαλέξεις με ποια πλευρά θα είσαι.

Αυτό που με τρομάζει πιο πολύ είναι ότι αυτός ο παραλογισμός έρχεται όλο και πιο κοντά μας, ότι τη χάνουμε αυτή την πολυτέλεια της κριτικής στάσης. Καλός κι ο δικός μου ο εγωισμός, δεν λέω: όσο ήταν μακριά η αναμπουμπούλα δεν με πείραζε και τόσο. Απλώς το νιώθω όλο και πιο κοντά μου, κι αυτό με τρομάζει. Με τρομάζει γιατί φοβάμαι ότι θ’αναγκαστώ να μπω σε μια σύγκρουση της οποίας τους όρους δεν έχω επιλέξει. Αλλά ποια είναι η άλλη επιλογή; Να μείνω μόνη μου με την κριτική μου στάση, αδιαφορώντας για το τι γίνεται γύρω μου; Προς το παρόν, λέω ότι κι η επιστήμη είναι ενός είδους στράτευση, και λέω στον εαυτό μου ότι υπηρετώ αυτά που πιστεύω με το να κάνω καλά τη δουλειά μου. Αλλά συνειδητοποιώ ότι αυτό είναι μια πολυτέλεια που δεν ξέρω πόσο ακόμα θα την έχω.

Στο ίδιο έργο θεατές

2011-01-12T15:41:00.003+01:00

Χρόνια και ζαμάνια έχω ν’ασχοληθώ με το ταπεινό τούτο βλογ. Τόσα πολλά που αν δεν έγραφε και κατά καιρούς η κ2, δικαίως θα είχε αραχνιάσει. Λίγο η κόπωση, πολύ οι υποχρεώσεις κι η έλλειψη χρόνου, κι η έμπνευση κάπου στ’ανάμεσό τους. Στην αρχή έλεγα ότι δεν έχω θέματα, δεν βρίσκω τι να πω στους χαλεπούς καιρούς που ζούμε. Μετά κατάλαβα ότι το πρόβλημα είναι ακριβώς το αντίθετο. Καταιγιζόμαστε καθημερινά από τόσες πληροφορίες και συναισθήματα, τόσες εικόνες κι άλλα τόσα κείμενα, που τα χάνουμε, δεν μπορούμε να επικεντρωθούμε στο σημαντικό, δυσκολεύεται πρώτα το μάτι και μετά το μυαλό να βάλει τα πράγματα σε μια σειρά, να κρατήσει μια τάξη, ένα μικρό αρχείο με ιεραρχημένα τα μεγάλα και σημαντικά. Γι’αυτό κι εγώ σιωπώ.

Αυτό που μου συνέβαινε με το βλόγινγκ πήρε διαστάσεις χιονοστιβάδας στα πάντα. Η ζωή κυλούσε με περικοπές, διαταραχές, συναισθηματικές διακυμάνσεις κι εγώ ένιωθα ότι όλα συμβαίνουν σε κάποιον άλλον, ότι παρακολουθώ μια άναρχη ταινία απ’τον εξώστη. Βλέπεις τα πάντα, δεν μπορείς να παρέμβεις πουθενά. Γι’αυτό πήρα μία και μόνη απόφαση για τη νέα χρονιά. Όχι ν’αδυνατίσω (το προφανές), ούτε να τελειώσω τη διατριβή (το επιτακτικό), ούτε να γίνω πλούσια (το ανέκδοτο της ημέρας). Αλλά να πάψω να είμαι θεατής. Να επιλέγω και να μην επιλέγομαι, να διαμαρτύρομαι και να μην γκρινιάζω, να προλαβαίνω καταστάσεις πριν με προλάβουν αυτές. Και να πληρώνω το τίμημα των επιλογών μου κι όχι ενός αθροίσματος τυχαιοτήτων.

Δεν ξέρω πόσο πρακτικά μπορώ να το μεταφράσω αυτό, αλλά νομίζω ότι είμαι σε καλό δρόμο. Κι επειδή δεν μ’αρέσουν τα μακροσκελή και δακρύβρεχτα, κλείνω μ’ένα βιντεάκι που μου έφτιαξε την (χθεσινή) μέρα.

Απολογισμός 2010: à quoi ça sert la résistance?

2010-12-31T11:02:00.001+01:00

Ή: να λογαριάσουμε πώς γινόμαστε πολίτες

Κι όμως πρέπει να λογαριάσουμε πώς προχωρούμε. / Να αισθάνεσαι δε φτάνει μήτε να σκέπτεσαι μήτε να κινείσαι / μήτε να κινδυνεύει το σώμα σου στην παλιά πολεμίστρα, / όταν το λάδι ζεματιστό και το λιωμένο μολύβι αυλακώνουνε τα τειχιά.

Σεφέρης, Ένας γέροντας στην Ακροποταμιά

Σε τι χρησιμεύει η αντίσταση, όταν μας λένε ότι δεν υπάρχει εναλλακτική, κι όταν μάλιστα βλέπουμε κι οι ίδιοι ότι οι κινητοποιήσεις μας δεν έχουν άμεσα αποτελέσματα; Χρησιμεύει μήπως στο να έχουμε ωραίες ιστορίες να λέμε τις κρύες νύχτες του χειμώνα, ή στο να οργανώνουμε συγκινητικές επετειακές εκδηλώσεις, όπως κάνουμε για το Πολυτεχνείο; Μου περνάνε απ’το μυαλό διάφορες ιδέες, για αξιοπρέπεια, για λαό που πρέπει να δείχνει έμπρακτα ότι είναι κυρίαρχος, αλλά ο εντελώς ορθολογιστής εαυτός μου ψάχνει κάτι πιο απτό, κάτι. Και καταλήγω σ’ένα μόνο πράγμα: η αντίσταση φτιάχνει κοινότητα, μας κάνει πολίτες.

Ο άνθρωπος, για να ζήσει ανθρώπινα («ό,τι κι αν αρχίσω, όποια πόρτα κι αν χτυπήσω», από πίσω πετάγεται ο Ömer abi κι η φράση που βάζει σχεδόν σε κάθε άρθρο του: insanı insanî yapan özellikleri, οι ιδιότητες του ανθρώπου που τον κάνουν άνθρωπο), για να είναι στοιχειωδώς προφυλαγμένος από φυσικές και άλλες συμφορές, για να μπορεί ν’αναπτύξει, ακριβώς τις «ιδιότητες που τον κάνουν άνθρωπο», έχει ανάγκη από κάποιου είδους συλλογική ζωή, κάποιου είδους κοινωνία. Στην προνεωτερική εποχή, αυτή η συλλογική ζωή εξασφαλιζόταν μέσα από δομές τις οποίες το άτομο δεν επέλεγε: οικογένεια, θρησκευτική κοινότητα, φυλή. Η κοινωνία οργανωνόταν με τέτοιο τρόπο που δεν επέτρεπε μεγάλη ελευθερία δράσης: το άτομο όφειλε να εκπληρώνει συγκεκριμένες υποχρεώσεις με συγκεκριμένο τρόπο ∙ αλλιώς, κινδύνευε με αποβολή απ’την κοινότητα. Όφειλε λοιπόν το άτομο να υποτάσσεται σ’αυτό που επέτεσσε η κοινότητα, ενίοτε και κάποιος ιεραρχικά ανώτερός του μέσα στην κοινότητα: κλήρος, φεουδάρχης.

Προνεωτερικές μορφές οργάνωσης επιβιώνουν και σήμερα, αν και συνήθως με καινούρια χαρακτηριστικά, ακόμα κι αν επικαλούνται κάποια «παράδοση» για να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους και τον τρόπο οργάνωσής τους: αυτό σίγουρα ισχύει για τις θρησκευτικές κοινότητες. Η οικογένεια, ειδικά σε μέρη όπου η σύγχρονη κοινωνική/κρατική οργάνωση δεν αρκεί για να καλύψει τις ανάγκες των ατόμων, παίζει έναν τέτοιο ρόλο, κάτι που την καθιστά άκρως συντηρητική: αν το άτομο δεν μπορεί να στηριχτεί στις δύσκολες στιγμές του σ’ένα κράτος πρόνοιας, στις παροχές του οποίου έχει δικαίωμα, ως πολίτης, τότε πρέπει να φροντίσει να τα πηγαίνει καλά με την οικογένειά του, να εκπληρώνει τις παραδοσιακές υποχρεώσεις του απέναντί της, ώστε να τον προστατεύει – βλ. κι Ελεφάντη, εδώ. Επίσης, υπάρχουν και τρόποι με τους οποίους προνεωτερικά στοιχεία επιβιώνουν μέσα σε φαινομενικά νεωτερικές δομές: για παράδειγμα, συνδικαλιστικά όργανα που στηρίζονται σε και υπερασπίζονται προνόμια και όχι δικαιώματα φέρνουν στον σύγχρονο δημόσιο χώρο κάτι το προνεωτερικό. Το ότι, για παράδειγμα, η κοινωνική ισορροπία αποκαταστάθηκε στην Ελλάδα, απ’το 1974 και μετά, όχι τόσο χάρη στο νεωτερικό κράτος πρόνοιας των δικαιωμάτων, που περικλείει δυνητικά όλους τους πολίτες, αλλά μέσα απ’τις πελατειακές σχέσεις και τις ατομικές/οικογενειακές στρατηγικές σημαίνει ότι η κοινωνία είναι ναρκοθετημένη με ανισότητες που αργά ή γρήγορα θα έσκαγαν. (Εδώ θα έλεγα ότι, όπως ακριβώς οι παρακρατικοί μηχανισμοί της εποχής του Ψυχρού Πολέμου ετοίμαζαν κρυψώνες με όπλα προς χρήση σε περίπτωση σοβιετικής εισβολής ή επικράτησης του εσωτερικού εχθρού, έτσι ακριβώς και το ΠΑΣΟΚ έχει κρύψει στην κοινωνία μας ανισότητες, προνόμια, ομάδες κι ομαδούλες τις οποίες τώρα, πολύ βολικά, βάζει να αλληλοσπαραχθούν. Μ’αυτή την έννοια, το ΠΑΣΟΚ δεν έχει προσφέρει απολύτως τίποτα στην υπόθεση του ουσιαστικού και δημοκρατικού εκσυγχρονισμού της κοινωνίας – βλ. κι Αναγνωστοπούλου, εδώ.)

Στη νεωτερικότητα, το άτομο απελευθερώνεται απ’τις υποχρεώσεις που το εγκλώβιζαν στις παραδοσιακές κοινωνικές δομές της οικογένειας και της κοινότητας. Αυτή η ελευθερία όμως μπορεί εύκολα να γίνει τυραννία και εξαθλίωση για το ίδιο το άτομο. Δεν έχει πια τίποτα να το προστατεύει. Η πιο απτή έκφραση αυτού του πράγματος είναι βέβαια οι εργάτες της Βιομηχανικής Επανάστασης: αποκομμένοι απ’τη γη που μέχρι τότε τους έθρεφε, χωρίς κανέναν δεσμό με τον χώρο και με την κοινωνία γύρω τους, χωρίς κανένα μέσο για να επιβιώσουν εκτός απ’την εργασία τους, ήταν ακριβώς η εργατική δύναμη που, σαν «κρέας για τις μηχανές», χρειαζόταν η οικονομική ανάπτυξη. Σήμερα, συμβαίνει κάτι αντίστοιχο, καθώς βρισκόμαστε, όπως υποστηρίζει η Ayşe Buğra, σε ένα δεύτερο κύμα προλεταριοποίησης – βλ. εδώ.

Η νεωτερικότητα παρέχει λοιπόν ελευθερία, αλλά και στη νεωτερικότητα ο άνθρωπος χρειάζεται κάποιου είδους κοινότητα. Στη νεωτερικότητα το άτομο έχει το δικαίωμα να επιλέξει σε ποιες κοινότητες θα ανήκει, κι έχει και τη δυνατότητα να τις συνδιαμορφώσει. Καταρχάς υπάρχει η πολιτική κοινότητα, αυτή του έθνους, που βασίζεται στην αποδοχή κοινών πολιτικών αξιών: μέσα σ’αυτή την κοινότητα όλοι είναι δυνητικά ίσοι, όχι μόνο πολιτικά, αλλά και οικονομικά/κοινωνικά – αυτή είναι άλλωστε και η λειτουργία του κράτους πρόνοιας, βλ. κι εδώ κι εδώ. Αλλά και σ’αυτή την πολιτική κοινότητα, οι άνθρωποι δεν συμμετέχουν (μόνο) ατομικά ∙ συμμετέχουν και συλλογικά, μέσα από συνδικάτα, οργανώσεις, κόμματα. Αυτό που επιτυγχάνεται μ’αυτό τον τρόπο είναι και επί της ουσίας ο υπήκοος να γίνει πολίτης: να νιώσει ότι υπάρχει γύρω του ένα δίκτυο που τον υποστηρίζει, κι όχι γιατί εκπληρώνει κάποιες υποχρεώσεις, αλλά γιατί το δικαιούται ως πολίτης (στο πλαίσιο της ευρύτερης πολιτικής κοινότητας) και το διεκδικεί και το βιώνει ως άτομο που μοιράζεται ιδέες, αξίες, αγωνίες (στο πλαίσιο κάθε είδους συλλογικοτήτων, ακόμα και στο πλαίσιο των φιλικών σχέσεων). Η έννοια του πολίτη εμπεριέχει ελευθερία κι αλληλεγγύη, κι είναι μια έννοια – και μια πράξη – που τείνει στην ένταξη όλο και περισσότερων ανθρώπων, σε αντίθεση με τις παραδοσιακές κοινότητες, που αναπαράγουν αποκλεισμούς (ή και με τους δήθεν πολίτες, στην πραγματικότητα τραμπούκους του παρακράτους – βλ. εδώ).

Η αντίσταση χρησιμεύει ακριβώς σ’αυτό: διαμορφώνει πολίτες. Καταρχάς, και μόνο με τη συμμετοχή μας σε μια κινητοποίηση αποδεικνύουμε ότι είμαστε – κι ότι θέλουμε να είμαστε – πολίτες. Το κυριότερο όμως είναι ότι οι κινητοποιήσεις σημαίνουν κι ότι αρχίζουμε να οργανωνόμαστε, να συμμετέχουμε σε συλλογικότητες, να γινόμαστε πραγματικά πολίτες. Η συμμετοχή σε μια διαδήλωση, κι ακόμα περισσότερο σε μια συλλογικότητα, μας κάνει και να νιώθουμε πιο δυνατοί και προστατευμένοι και να είμαστε, επί της ουσίας. Αρκεί να σταματήσουμε να είμαστε φοβισμένα ανθρωπάκια που υπερασπίζονται προνόμια (βλ. τον βιβλιοθηκάριο, εδώ), και να γίνουμε πολίτες που διεκδικούν ίσα δικαιώματα για όλους. Μόνο έτσι θα βγούμε απ’τις ατομικές/οικογενειακές στρατηγικές, απ’το προστατευτικό αλλά συντηρητικό κι εγωιστικό κουκούλι της οικογένειας και θα γίνουμε πραγματικά πολίτες.

«Δεν θέλω τίποτε άλλο, παρά να μιλήσω απλά, να μου δοθεί ετούτη η χάρη»: η έννοια του πολίτη είναι που με απασχόλησε και με απασχολεί πιο πολύ απ’οτιδήποτε.

Ο μύθος του τουρκικού οικονομικού θαύματος

2010-12-22T13:43:00.003+01:00

Ακούω συνεχώς να παρουσιάζεται η Τουρκία ως παράδειγμα προς μίμηση. Αυτό που λέγεται είναι, με λίγα λόγια, ότι η Τουρκία, μια χώρα με πολλά οικονομικά προβλήματα στο παρελθόν και μια μεγάλη οικονομική κρίση (και υποτίμηση του νομίσματός της) το 2001, έχει σήμερα μια γρήγορα αναπτύσσομενη οικονομία, χάρη σε ιδιωτικές επιχειρήσεις που παράγουν για τη διεθνή αγορά. Με ποιο κόστος και ποιο όφελος για την τουρκική κοινωνία, όμως; Αναφέρω εντελώς ενδεικτικά και σχηματικά ορισμένα στοιχεία.

Λίγη Ιστορία

Η ιδιωτική τουρκική επιχειρηματική δραστηριότητα έχει στο μεγαλύτερο βαθμό της στηριχτεί στις προνομιακές σχέσεις που οι μεγάλοι επιχειρηματικοί όμιλοι ανέπτυξαν με παράγοντες του κράτους (βλ. κυρίως: Ayşe Buğra, State and Business in Modern Turkey: a Comparative Study). Αυτό δεν είναι κάτι το καινοφανές, τη στιγμή μάλισταν που είναι γνωστό ότι κι η ίδια η «ελεύθερη» αγορά δεν φτιάχτηκε ούτε «φυσικά» ούτε «ελεύθερα», αλλά με πολύ συγκεκριμένες πολιτικές (βλ. Karl Polanyi, The Great Transformation).

Τα σημαντικότερα και πιο ριζοσπαστικά μέτρα προς τη φιλελευθεροποίηση της τουρκικής οικονομίας ελήφθησαν το 1980, με τις περιώνυμες «αποφάσεις της 24^ης Ιανουαρίου», έργο του Τουργκούτ Οζάλ ο οποίος μόλις είχε διοριστεί απ’την κυβέρνηση του Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ γενικός γραμματέας του Υπουργείου Οικονομίας. Είναι κοινώς αποδεκτό στη βιβλιογραφία ότι ένας απ’τους λόγους που οδήγησαν στο στρατιωτικό πραξικόπημα της 12^ης Σεπτεμβρίου 1980 ήταν κι η ανάγκη να εφαρμοστούν οι «αποφάσεις της 24^ης Ιανουαρίου» χωρίς αντιδράσεις: το δικαίωμα στην απεργία, τα συνδικάτα κι οποιαδήποτε μορφή συλλογικής δράσης περιορίστηκαν απ’τη στυγνή δικτατορία που εγκαθιδρύθηκε.

Παρά τη φιλελευθεροποίηση, ήδη απ’το 1980, της τουρκικής οικονομίας, τα προβλήματα συνεχίστηκαν. Η πιο πρόσφατη μεγάλη οικονομική κρίση ήταν αυτή του Φεβρουαρίου του 2001, η οποία ακολουθήθηκε από υποτίμηση της τουρκικής λίρας και προσφυγή στο ΔΝΤ.

Το τουρκικό θαύμα;

Τα τελευταία χρόνια η τουρκική οικονομία παρουσιάζει όντως υψηλό ρυθμό ανάπτυξης. Σίγουρα και για τους Τούρκους πολίτες τα πράγματα είναι καλύτερα απ’ό,τι ήταν το 2001. Πόσο καλύτερα όμως; Πόσο καλά, για την ακρίβεια; Η ανεργία είναι υψηλή και το ποσοστό των ανασφάλιστων εργαζόμενων ιδιαίτερα υψηλό. Η τουρκική κοινωνία πλήττεται από σοβαρότατες ανισότητες και φτώχεια που ένα ελλιπέστατο κράτος πρόνοιας όχι μόνο είναι εκ των πραγμάτων ανίκανο να ανακουφίσει αλλά στην ουσία δεν θέτει ούτε καν ως στόχο του να αντιμετωπίσει, επαφιόμενο στην παραδοσιακή οικογενειακή αλληλεγγύη ή στην ιδιωτική φιλανθρωπία (βλ. μελέτες των Çağlar και Buğra για λογαριασμό του Προγράμματος Ανάπτυξης του ΟΗΕ, κυρίως Ayşe Buğra and Çağlar Keyder, Poverty and Social Policy in Contemporary Turkey).

Ο κατώτατος μισθός για το δεύτερο εξάμηνο του 2010 είναι: για τους άνω των 16 ετών 544,44 τουρκικές λίρες (περίπου 250-260 ευρώ), για τους κάτω των 16 ετών 463,90 λίρες (περίπου 230 ευρώ). Αυτά που δίνω είναι τα καθαρά νούμερα, όχι οι μικτές αποδοχές.

Επίσης, θεσμοθετείται και πάλι απ’την κυβέρνηση Ερντογάν, με στόχο τη μείωση της ανεργίας, ο «τοπικός κατώτατος μισθός». Αυτό σημαίνει ότι σε ορισμένες περιφέρειες της Τουρκίας (26 έχουν επιλεγεί – νομίζω ότι πρόκειται για νομούς, το οποίο μας κάνει 26 απ’τους συνολικά 81 νομούς της χώρας) θα ορίζεται κατά περίπτωση ο κατώτατος μισθός που θα μπορεί να είναι «ανώτερος ή κατώτερος» απ’τον εθνικό κατώτερο μισθό. Το ενδιαφέρον είναι ότι κάτι παρόμοιο γινόταν μεταξύ των ετών 1969 και 1973 (με τη διαφορά ότι τότε τους διαφορετικούς κατώτατους μισθούς θεσμοθετούσε η ίδια, κεντρική επιτροπή, ενώ τώρα οι επιτροπές θα συστήνονται τοπικά). Μετά όμως από προσφυγή του Τουρκικού Εργατικού Κόμματος (Türkiye İşçi Partisi – TİP) στο Συνταγματικό Δικαστήριο, το μέτρο αυτό είχε καταργηθεί.

Σύμφωνα με την Τουρκική Στατιστική Υπηρεσία, τον Απρίλιο του 2009 το ποσοστό της ανασφάλιστης εργασίας στην Τουρκία ανερχόταν στο 42,7%. Τον Απρίλιο του 2010, το ποσοστό αυτό έφτασε το 43,3%. Μέσα σ’αυτό το διάστημα υπήρξε και αύξηση της απασχόλησης: δημιουργήθηκαν 1.803.000 θέσεις εργασίας, απ’αυτές όμως οι 905.000, δηλαδή περίπου το 50% ήταν χωρίς ασφάλιση.

Στην εργασία των Buğra και Keyder (προσβάσιμη εδώ) υπάρχουν πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία για τη φτώχεια και το κοινωνικό κράτος στην Τουρκία. Δείτε, για παράδειγμα, σ. 22-23 σχετικά με τους όρους εργασίας (αδήλωτη εργασία, εργασία με ελαστικά ωράρια ή και από το σπίτι σε συνθήκες που θυμίζουν 18^ο – 19^ο αιώνα κλπ.) και σ. 28-33 σχετικά με το πώς οι λειτουργίες του κράτους πρόνοιας αφήνονται συνήθως στις παραδοσιακές οικογενειακές δομές και στη φιλανθρωπία. Μόνο στο τέλος της εργασίας τους οι συγγραφείς αφήνουν να διαφανεί η ελπίδα ότι το κράτος πρόνοιας αρχίζει να γίνει αντιληπτό ως μέσο ένταξης, ως δικαίωμα των πολιτών (και όχι ως φιλανθρωπία). Δείγμα αυτού θεωρούν την κίνηση της κυβέρνησης Ερντογάν να μοιράσει δωρεάν τα σχολικά βιβλία στους μαθητές της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (σ.36).

Η Τουρκία είναι όντως μπροστά – αλλά πού μπροστά;

Η Τουρκία βρίσκεται όντως μπροστά. Το κοινωνικό της κράτος υπήρξε πάντα υποτυπώδες, κι έτσι κατά κάποιο παρέκαμψε αυτή τη μεταπολεμική φάση που στη Δυτική Ευρώπη συνοδεύτηκε από τη θεσμοθέτηση ενός πολύ ισχυρού κοινωνικού κράτους και στην Ελλάδα από μια πιο περιορισμένη εφαρμογή του κοινωνικού κράτους κι από την άμβλυνση των ανισοτήτων χάρη στον «εκδημοκρατισμό» του πελατειακού κράτους επί ΠΑΣΟΚ. Με τη βίαιη φιλελευθεροποίηση της οικονομίας από το 1980 και μετά (είναι αλήθεια ότι παλιότερα το κράτος έπαιζε πολύ σημαντικότερο ρόλο στην τουρκική οικονομία, με κρατικές επιχειρήσεις, μονοπώλια κλπ.), η Τουρκία πέρασε σε μια φάση στην οποία ναι μεν υπάρχει ανάπτυξη (κι αυτό βέβαια είναι κάτι σχετικό), καθώς η φτηνή εργασία και άλλα προνόμια που αναγνωρίζει το κράτος στις επιχειρήσεις επιτρέπει τη φτηνή παραγωγή, αλλά οι ανισότητες σε καμία περίπτωση δεν αμβλύνονται. Πρόκειται για μια διαδικασία που επιτείνεται σήμερα, π.χ. με την εφαρμογή του «τοπικού κατώτατου μισθού».

Άρα, πού μπροστά βρίσκεται η Τουρκία; Η τουρκική κοινωνία στο σύνολό της δεν έχει επωφεληθεί επί της ουσίας από την (όποια) ανάπτυξη των τελευταίων ετών. Η Τουρκία είναι μπροστά στην επισφάλεια. (Επίσης, όπως εγώ πρωτοάκουσα απ'την Ayşe Buğra αλλά γράφει πολύ καλά κι ο Techie Chan, η ανάπτυξη, σ'όλο τον κόσμο, έτσι κι αλλιώς έχει βαρέσει τοίχο. Άρα, για πόσο ακόμα θα μπορέσει να συνεχίζεται η τουρκική ανάπτυξη, και με ποιο κόστος για την τουρκική κοινωνία;) Όποιος μας τη φέρνει ως παράδειγμα θέλει κάτι πολύ συγκεκριμένο για την οικονομία και την κοινωνία της Ελλάδας, κάτι που εμείς έχουμε κάθε δικαίωμα (για να μην πω καθήκον) να απορρίπτουμε.